Lễ Vu Lan là đại lễ Phật giáo diễn ra vào rằm tháng Bảy âm lịch, gắn với tích Mục Kiền Liên cứu mẹ, nên còn được gọi là lễ Vu Lan báo hiếu. Qua nhiều đời, ngày này vượt khỏi khuôn viên nhà chùa và trở thành dịp để người Việt, theo đạo Phật hay không, nhớ đến công ơn cha mẹ, ông bà. Muốn nhớ ngày, chỉ cần một mốc: rằm tháng Bảy âm lịch.
Chưa chắc tháng cô hồn nghĩa là gì? Phần giải nghĩa riêng đi từ định nghĩa đến ví dụ cụ thể.
| Nghĩa | Lễ báo hiếu cha mẹ, cầu siêu cho người đã khuất theo Phật giáo |
| Gốc tên | Vu Lan Bồn (盂蘭盆), phiên âm tiếng Phạn ullambana |
| Thời điểm | Rằm tháng Bảy âm lịch, thường rơi vào tháng 8 hoặc đầu tháng 9 dương lịch |
| Nét riêng | Nghi thức bông hồng cài áo, tụng kinh báo hiếu, cúng dường |
| Vùng miền | Có ở cả ba miền; nhiều chùa tổ chức suốt tháng Bảy |
Tên lễ Vu Lan từ đâu ra?
“Vu Lan” là cách gọi tắt của Vu Lan Bồn, ba chữ Hán 盂蘭盆 dùng để ghi âm từ tiếng Phạn ullambana. Gốc Phạn của từ này mang ý “bị treo ngược”. Các nhà sư Trung Hoa xưa dịch ý là đảo huyền (倒懸), tức treo ngược, để chỉ nỗi khổ cùng cực của những linh hồn bị đọa. Lễ Vu Lan vì thế mang nghĩa gốc là lễ cứu người thoát khỏi cảnh treo ngược ấy.
Có một cách giảng khác rất phổ biến: chữ bồn 盆 trong tiếng Hán là cái chậu, nên nhiều người hiểu Vu Lan Bồn là chiếc chậu đựng thức ăn, phẩm vật dâng chư tăng để cầu siêu. Hai cách hiểu không loại trừ nhau. Cách thứ nhất đi từ tiếng Phạn, cách thứ hai đi từ mặt chữ Hán và từ nghi lễ dâng cúng trong kinh.
Trong tiếng Việt, người ta ít khi nói trống “Vu Lan” mà thường thêm chữ: lễ Vu Lan, mùa Vu Lan, Vu Lan báo hiếu. Chữ báo hiếu đi kèm cho thấy người Việt nhìn ngày này trước hết là ngày của đạo con, như ý trong bài giải nghĩa chữ hiếu thảo.
Tích Mục Kiền Liên cứu mẹ
Nguồn gốc của lễ được kể trong kinh Vu Lan Bồn. Mục Kiền Liên là một đệ tử lớn của Đức Phật, nổi tiếng về thần thông. Khi đắc đạo, ngài dùng mắt thần tìm mẹ và thấy bà (dân gian Việt gọi là bà Thanh Đề) đang chịu kiếp ngạ quỷ, tức quỷ đói, vì nghiệp xấu lúc sống.
Thương mẹ, ngài mang cơm xuống dâng. Bà đói lâu ngày, sợ các vong khác giành ăn nên lấy tay che bát; miếng cơm chưa kịp nuốt đã bốc cháy. Mục Kiền Liên về bạch Phật. Phật dạy rằng sức một người không cứu được, phải nhờ công đức của chư tăng mười phương: vào rằm tháng Bảy, khi chư tăng mãn mùa an cư ba tháng, hãy sắm lễ cúng dường và cùng cầu nguyện. Ngài làm theo, mẹ được thoát khổ.
Từ câu chuyện ấy, Phật tử đời sau lấy rằm tháng Bảy làm ngày báo hiếu, cầu cho cha mẹ còn sống được bình an, cha mẹ đã mất được siêu thoát. Ở Việt Nam, ý nghĩa báo hiếu hòa vào lời dạy uống nước nhớ nguồn và tục thờ cúng tổ tiên, nên lễ Vu Lan dần thành ngày lễ chung của nhiều gia đình, không riêng người đi chùa.
Mùa Vu Lan ở chùa và ở nhà
Nhiều chùa không làm lễ trong một ngày mà kéo dài cả tháng Bảy âm lịch, gọi là mùa Vu Lan. Các việc thường thấy:
- Tụng kinh báo hiếu: kinh Vu Lan, kinh Báo hiếu phụ mẫu ân, kèm lễ cầu an cho người còn và cầu siêu cho người đã mất.
- Cúng dường chư tăng sau mùa an cư, đúng như tích Mục Kiền Liên.
- Bông hồng cài áo: người dự lễ được cài một bông hoa lên ngực áo. Hoa màu đỏ hoặc hồng cho người còn mẹ, hoa trắng cho người đã mất mẹ.
- Phóng sinh, làm việc thiện, ăn chay trong ngày rằm.
Nghi thức bông hồng cài áo có tuổi đời ngắn hơn lễ Vu Lan rất nhiều. Nó bắt nguồn từ đoản văn Bông hồng cài áo mà Thiền sư Thích Nhất Hạnh viết năm 1962. Đoản văn được sinh viên Phật tử chép tay tặng nhau, rồi nghi thức cài hoa lan dần ra các chùa.
Ở nhà, ngày rằm tháng Bảy nhiều gia đình làm mâm cơm cúng gia tiên, con cháu ở xa về ăn bữa cơm chung, tặng cha mẹ món quà nhỏ. Không có quy định lễ vật nào bắt buộc; mâm chay hay mặn tùy nếp nhà.
Vu Lan và cúng cô hồn: cùng ngày, khác việc
Rằm tháng Bảy trùng với ngày Xá tội vong nhân trong tín ngưỡng dân gian, ngày mà người xưa tin cửa ngục mở và các vong được tha tội. Vì hai lễ chung một ngày, người ta hay gộp làm một, dù ý nghĩa khác nhau.
| Tiêu chí | Lễ Vu Lan | Cúng cô hồn (Xá tội vong nhân) |
|---|---|---|
| Thuộc về | Phật giáo | Tín ngưỡng dân gian |
| Hướng đến | Cha mẹ, ông bà, tổ tiên | Những vong hồn không nơi nương tựa |
| Nơi làm | Chùa, bàn thờ gia tiên | Thường bày mâm ngoài sân, trước cửa |
| Lễ vật quen thuộc | Hoa, hương, mâm cơm, cúng dường chư tăng | Cháo loãng, gạo muối, bỏng, kẹo, giấy tiền |
Cũng vì trùng ngày mà dân gian gọi tháng Bảy là “tháng cô hồn” và có nhà kiêng việc lớn như cưới hỏi, làm nhà. Đó là tập quán, không phải giáo lý của lễ Vu Lan.
Từ chuyện cúng cô hồn mà khẩu ngữ còn có câu mắng cô hồn các đảng, ví đám lêu lổng, phá phách như lũ hồn ma vất vưởng không ai thờ.
Chữ hiếu trong ca dao, thơ Vu Lan
Trước khi có lễ Vu Lan theo nghĩa nhà Phật, chữ hiếu đã nằm sẵn trong lời ru của người Việt. Câu ca dao “Công cha như núi Thái Sơn, Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra” là câu nhiều đứa trẻ thuộc trước cả khi biết chữ. Tuyển ca dao, tục ngữ về cha mẹ cho thấy cả một kho lời dạy cùng tinh thần với mùa Vu Lan.
Mỗi năm đến rằm tháng Bảy, thơ viết về mẹ, về bông hồng cài áo lại được chia sẻ nhiều; có thể đọc thêm trong tuyển thơ Vu Lan báo hiếu. Đọc ở mùa này, chi tiết dễ khiến người ta lặng đi nhất có lẽ là bông hoa trắng: người cài nó không cần nói gì, ai nhìn cũng hiểu.
Ngày giờ, hoa hồng và mâm cúng mùa Vu Lan
Lễ Vu Lan là ngày nào?
Là ngày rằm (15) tháng Bảy âm lịch hằng năm. Vì tính theo lịch âm nên ngày dương lịch thay đổi mỗi năm, thường rơi vào khoảng giữa tháng 8 đến đầu tháng 9.
Vu Lan báo hiếu có ý nghĩa gì?
Theo Phật giáo, đây là dịp tưởng nhớ và đền đáp công ơn sinh thành, cầu an cho cha mẹ còn sống, cầu siêu cho cha mẹ, tổ tiên đã mất. Với nhiều gia đình Việt, đó còn là cái cớ để con cái về nhà, ngồi ăn với cha mẹ một bữa cơm.
Cài hoa hồng đỏ hay trắng mới đúng?
Người còn mẹ cài hoa đỏ hoặc hồng, người đã mất mẹ cài hoa trắng. Một số nơi phân biệt thêm: còn cả cha lẫn mẹ cài hoa đỏ, chỉ còn một người cài hoa hồng nhạt.
Không theo đạo Phật có làm lễ Vu Lan được không?
Được. Phần nghi lễ ở chùa dành cho Phật tử, còn phần báo hiếu thì ai cũng có thể làm theo cách của mình: một cuộc gọi, một bữa cơm, một món quà nhỏ cho cha mẹ.
Vu Lan có phải là ngày cúng cô hồn không?
Không hẳn. Hai lễ trùng ngày rằm tháng Bảy nhưng Vu Lan là lễ báo hiếu của Phật giáo, còn cúng cô hồn là tục dân gian bố thí cho những vong không người thờ cúng.