Kim Bình Mai là gì? Nhan đề, tác giả, vị trí trong Tứ đại kỳ thư

Kim Bình Mai là tên một bộ tiểu thuyết chương hồi của Trung Quốc thời nhà Minh, dài 100 hồi, ký bút danh Lan Lăng Tiếu Tiếu Sinh. Ai tra “Kim Bình Mai nghĩa là gì” sẽ thấy nhan đề không phải một từ có nghĩa riêng: nó ghép một chữ trong tên của ba nhân vật nữ. Tác phẩm được xếp vào Tứ đại kỳ thư, đồng thời mang tiếng xấu suốt mấy trăm năm.

Nghĩa của tên gọi	Ghép chữ Kim (Phan Kim Liên), Bình (Lý Bình Nhi), Mai (Bàng Xuân Mai); chữ Hán 金瓶梅
Thuộc	Tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc, cuối đời Minh, viết bằng bạch thoại
Tác giả	Bút danh Lan Lăng Tiếu Tiếu Sinh, danh tính thật chưa xác định
Dấu hiệu nhận biết	100 hồi, xoay quanh gia đình Tây Môn Khánh; một trong Tứ đại kỳ thư

Kim Bình Mai: nhan đề ghép ba cái tên

Người đọc lần đầu thường đoán tên sách là một hình ảnh, kiểu “bình vàng cắm hoa mai”. Dịch theo mặt chữ thì đúng là vậy, một bản dịch tiếng Anh cũng đặt tên The Plum in the Golden Vase. Nhưng ý của tác giả nằm ở chỗ khác: 金 lấy từ Phan Kim Liên, 瓶 từ Lý Bình Nhi, 梅 từ Bàng Xuân Mai. Hai người đầu là thiếp của Tây Môn Khánh, người thứ ba là thị nữ về sau leo lên được địa vị cao trong một nhà quyền thế khác.

Tên đầy đủ của bản in sớm là Kim Bình Mai từ thoại. Hai chữ “từ thoại” cho biết đây là truyện kể có xen nhiều bài từ, khúc hát, thơ vịnh vào giữa lời kể. Bản in được nhắc đến sớm nhất ra đời khoảng năm 1610, dù sách đã lưu hành dưới dạng chép tay từ trước đó.

Còn tác giả thì đến giờ vẫn là ẩn số. “Lan Lăng Tiếu Tiếu Sinh” chỉ là bút danh, đại ý là người hay cười ở đất Lan Lăng, một địa danh thuộc vùng Sơn Đông. Nhiều cái tên đã được đề xuất, từ một vị danh sĩ đời Gia Tĩnh tới họa sĩ Từ Vị, nhưng chưa giả thuyết nào đủ chứng cứ.

Tứ đại kỳ thư và Tứ đại danh tác khác nhau ở đâu?

Hai cụm này hay bị dùng lẫn, và Kim Bình Mai chính là chỗ khác biệt. “Kỳ thư” là sách lạ, sách hay khác thường; danh sách này gồm bốn bộ tiểu thuyết lớn của thời Minh. Đến khi Hồng lâu mộng ra đời ở thời Thanh, người ta quen nói “Tứ đại danh tác” và thay Kim Bình Mai bằng Hồng lâu mộng.

Danh sách	Gồm	Ghi chú
Tứ đại kỳ thư	Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử, Tây du ký, Kim Bình Mai	Bốn đỉnh cao của tiểu thuyết đời Minh
Tứ đại danh tác	Tam quốc diễn nghĩa, Thủy hử, Tây du ký, Hồng lâu mộng	Cách xếp phổ biến về sau, thêm một bộ thời Thanh

Học giả Mỹ Andrew Plaks gọi bốn bộ đời Minh này là “bốn kiệt tác” của tiểu thuyết Minh, vì chúng cùng đánh dấu một bước nhảy về kỹ thuật kể chuyện. Muốn ôn lại thể loại nói chung, có thể đọc thêm bài khái niệm tiểu thuyết và các kiểu tiểu thuyết.

Những nét riêng của một bộ tiểu thuyết thế tình

Lỗ Tấn, tác giả mà học sinh quen qua soạn bài Cố hương, truyện ngắn của Lỗ Tấn, trong cuốn sử lược về tiểu thuyết Trung Hoa của mình xếp Kim Bình Mai vào loại tiểu thuyết “nhân tình” (còn gọi thế tình, tức viết về tình đời) và cho rằng đây là cuốn nổi tiếng nhất của loại ấy ở đời Minh. Đặt cạnh ba bộ kỳ thư kia, có mấy dấu hiệu dễ nhận ra:

• Không có anh hùng, không có thần tiên. Tam quốc kể chuyện tranh bá, Thủy hử kể chuyện hảo hán, Tây du ký kể chuyện thầy trò thỉnh kinh. Kim Bình Mai thu nhỏ khung cảnh vào một gia đình buôn bán giàu có với những bữa tiệc, món nợ, lễ cưới, đám tang.
• Nhân vật trung tâm là kẻ xấu. Tây Môn Khánh làm giàu bằng mánh khóe, cấu kết quan lại, mua được chức quan rồi dùng nó ức hiếp dân thường. Truyện theo hắn đến lúc chết, rồi kể tiếp cảnh cả gia đình tan tác.
• Phụ nữ được khắc họa kỹ. Giới nghiên cứu đánh giá cao cách tác phẩm dựng tính cách các nhân vật nữ, một điều hiếm thấy trong tiểu thuyết trước đó.
• Cốt truyện do một người tự hư cấu. Những bộ ra đời trước nó vay khá nhiều từ chính sử hay chuyện kể trong dân gian; ở đây phần lớn là đời sống thường ngày do tác giả tự dựng. Nếu chưa rõ khái niệm này, xem bài yếu tố hư cấu trong văn chương.

Mặt trái của chủ đề “tình đời” là nhiều đoạn miêu tả dục vọng quá trực diện. Vì thế sách từng bị coi là dâm thư, nhiều triều đại cấm in và cấm lưu hành. Từ đời Thanh, nhà phê bình Trương Trúc Pha đã phản bác rằng ai chỉ thấy dâm thư là vì chỉ đọc mấy đoạn ấy. Nhiều người đọc nay nhìn nó như một bức tranh phê phán tầng lớp giàu có và quan lại mục nát.

Từ một đoạn Thủy hử đến trăm hồi truyện riêng

Điểm xuất phát của Kim Bình Mai là một tình tiết rất quen trong Thủy hử: Phan Kim Liên cùng Tây Môn Khánh hại chết Võ Đại, và người em là Võ Tòng trả thù cho anh. Trong Thủy hử, Tây Môn Khánh chết sớm dưới tay Võ Tòng. Tác giả Kim Bình Mai rẽ đúng chỗ đó: cho Tây Môn Khánh sống tiếp, cưới Kim Liên về làm thiếp, và từ đây câu chuyện đi một con đường hoàn toàn khác.

Ví dụ này cho thấy cách người xưa sáng tác. Mượn một nhánh truyện có sẵn rồi phát triển thành tác phẩm độc lập là lối làm khá phổ biến. Bối cảnh vẫn mang danh nghĩa cuối đời Bắc Tống, kết thúc bằng cảnh quân Kim tràn xuống, nhưng phong tục, quan trường, chợ búa thì mang đậm hơi thở đời Minh, tức thời tác giả đang sống. Nói “chuyện đời Tống” để kể chuyện đương thời là một cách tránh rắc rối.

Cái kết cũng đáng chú ý. Sau khi Tây Môn Khánh chết, các thê thiếp mỗi người một ngả, đứa con trai duy nhất phải xuất gia. Cả trăm hồi truyện khép lại bằng ý nhân quả: giàu sang dựng trên gian ác thì không giữ được.

Luyện tập: năm câu về Kim Bình Mai

Kim Bình Mai qua mắt người đọc hôm nay

Tác giả Kim Bình Mai là ai?

Sách chỉ ký bút danh Lan Lăng Tiếu Tiếu Sinh. Qua tiếng địa phương trong truyện, nhiều nhà nghiên cứu đoán người viết quê ở vùng Sơn Đông, sống vào nửa sau thế kỷ XVI, nhưng tên thật đến nay chưa ai chứng minh được.

Kim Bình Mai có phải là dâm thư không?

Sách có nhiều đoạn bị coi là dâm thư và từng bị cấm nhiều lần. Tuy vậy, giới nghiên cứu văn học xếp nó vào hàng kiệt tác vì nghệ thuật dựng nhân vật và bức tranh xã hội cuối đời Minh. Đây là tác phẩm dành cho người trưởng thành; học sinh muốn biết về nó nên tìm đọc qua giáo trình văn học sử.

Kim Bình Mai có liên quan gì đến Thủy hử?

Có. Truyện mở đầu bằng một tình tiết vay từ Thủy hử, cùng tên các nhân vật Võ Tòng, Võ Đại, Phan Kim Liên, Tây Môn Khánh. Từ hồi đầu trở đi, hai tác phẩm tách hẳn nhau về nội dung lẫn tinh thần.

Đọc Kim Bình Mai thì nên hiểu nhan đề thế nào?

Hiểu là tên ba người phụ nữ trong nhà Tây Môn Khánh và quanh nó. Số phận ba người ấy (người chết vì bệnh, người bị giết, người chết sớm khi đang ở đỉnh giàu sang) là cách tác giả nói rằng chữ “kim”, chữ “bình”, chữ “mai” đẹp đẽ đến đâu cũng không cứu được một đời sống sai lệch.