Kiến trúc thượng tầng là khái niệm của chủ nghĩa duy vật lịch sử, chỉ toàn bộ các quan điểm chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn giáo, triết học, nghệ thuật cùng những thiết chế tương ứng như nhà nước, pháp luật, các tổ chức xã hội, được hình thành trên một cơ sở kinh tế nhất định. Khái niệm này luôn đi cặp với cơ sở hạ tầng, nên học kiến trúc thượng tầng là gì thì cũng phải hiểu mối quan hệ giữa hai bên.
| Nghĩa | Phần quan điểm, tư tưởng và thiết chế xã hội dựng trên nền kinh tế |
| Tên gọi khác | Thượng tầng kiến trúc; tiếng Anh: superstructure |
| Thuộc | Triết học Mác – Lênin, phần chủ nghĩa duy vật lịch sử |
| Đi cặp với | Cơ sở hạ tầng: tổng hợp các quan hệ sản xuất của một xã hội |
| Gặp ở | Học phần Triết học Mác – Lênin ở đại học, cao đẳng và các đề thi lý luận |
Định nghĩa kiến trúc thượng tầng trong triết học
Hình dung xã hội như một tòa nhà. Phần móng là đời sống kinh tế: con người sản xuất ra của cải và quan hệ với nhau trong sản xuất như thế nào. Phần dựng bên trên là đời sống chính trị, pháp luật, tư tưởng, văn hóa. Chữ “thượng tầng” (tầng trên) và “kiến trúc” (công trình dựng lên) gợi đúng hình ảnh ấy. Trong tài liệu tiếng Anh, khái niệm này được gọi là superstructure.
Theo các giáo trình, kiến trúc thượng tầng gồm toàn bộ những quan điểm, tư tưởng của xã hội cùng các thiết chế tương ứng, được hình thành trên một cơ sở hạ tầng nhất định. Định nghĩa này gắn với lời tựa cuốn Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị (1859) của Karl Marx. Về sau Friedrich Engels mở rộng thêm, đưa cả triết học, tôn giáo, nghệ thuật vào phạm vi khái niệm.
Nói gọn: cơ sở hạ tầng là “nền kinh tế”, kiến trúc thượng tầng là “phần tinh thần và thể chế” của một xã hội cụ thể, ở một giai đoạn lịch sử cụ thể.
Những bộ phận làm nên kiến trúc thượng tầng
Có thể nhận diện kiến trúc thượng tầng qua hai nhóm yếu tố. Nhóm thứ nhất là các quan điểm, tư tưởng: tư tưởng chính trị, quan điểm pháp quyền, chuẩn mực đạo đức, tôn giáo, triết học, nghệ thuật. Nhóm thứ hai là các thiết chế đi kèm: nhà nước, hệ thống pháp luật, tòa án, các tổ chức, đoàn thể xã hội, cơ sở tôn giáo.
Mỗi yếu tố có quy luật vận động riêng nhưng liên hệ với nhau. Giáo trình thường nhấn mạnh rằng chính trị và pháp luật gắn trực tiếp với kinh tế, còn triết học, tôn giáo, nghệ thuật chỉ liên hệ gián tiếp. Trong các bộ phận ấy, nhà nước được coi là yếu tố có sức tác động mạnh nhất, vì nó có bộ máy quản lý và công cụ pháp luật.
Hai chiều quan hệ với cơ sở hạ tầng
Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng
Kiến trúc thượng tầng không tự sinh ra. Nó hình thành từ một nền kinh tế nhất định và mang tính chất của nền kinh tế đó. Khi cơ sở hạ tầng thay đổi, sớm hay muộn kiến trúc thượng tầng cũng thay đổi theo. Ví dụ dễ thấy trong lịch sử: khi kinh tế chuyển từ nông nghiệp tự cấp sang sản xuất hàng hóa, luật lệ về hợp đồng, sở hữu, thương mại cũng phải đổi mới cho phù hợp.
Kiến trúc thượng tầng tác động trở lại
Quan hệ này không phải một chiều. Kiến trúc thượng tầng có tính độc lập tương đối và có thể tác động ngược lên kinh tế. Một chính sách, một đạo luật phù hợp có thể thúc đẩy sản xuất; ngược lại, thể chế lạc hậu có thể kìm hãm phát triển. Đây là ý mà các đề thi hay yêu cầu nêu ví dụ, vì nó cho thấy tư tưởng và thể chế không chỉ “phản ánh” mà còn “tác động”.
Cơ sở hạ tầng trong triết học khác hạ tầng đường sá
Đây là chỗ nhiều học sinh, sinh viên nhầm. Trong đời sống, “cơ sở hạ tầng” thường chỉ đường sá, cầu cống, điện nước, viễn thông. Trong triết học, cơ sở hạ tầng lại là khái niệm trừu tượng: tổng hợp các quan hệ sản xuất tạo thành cơ cấu kinh tế của xã hội.
| Tiêu chí | Cơ sở hạ tầng (triết học) | Kiến trúc thượng tầng | Hạ tầng (nghĩa đời thường) |
|---|---|---|---|
| Là gì | Quan hệ sản xuất, cơ cấu kinh tế | Quan điểm, tư tưởng và thiết chế | Công trình vật chất: đường, điện, nước |
| Ví dụ | Quan hệ sở hữu, quản lý, phân phối | Nhà nước, pháp luật, đạo đức, nghệ thuật | Cầu, cảng, sân bay, mạng viễn thông |
| Dùng ở | Bài học, bài thi triết học | Bài học, bài thi triết học | Báo chí, quy hoạch, đầu tư |
Kiến trúc thượng tầng cũng gần với khái niệm thế giới quan, nhưng rộng hơn: thế giới quan là cách nhìn của một người hay một nhóm, còn kiến trúc thượng tầng gồm cả hệ thống tư tưởng lẫn thiết chế của toàn xã hội.
Khi gặp khái niệm này trong bài văn, bài thi
Trong văn học, khái niệm này ít xuất hiện trực tiếp, nhưng nó giúp hiểu vì sao văn chương được coi là một hình thái ý thức xã hội, vì sao tác phẩm mang dấu ấn thời đại sinh ra nó. Khi làm bài, nên trình bày theo ba ý: định nghĩa, các bộ phận, quan hệ hai chiều với cơ sở hạ tầng kèm ví dụ cụ thể. Viết rõ ràng, trung tính như kiến thức giáo trình là đủ, không cần bình luận thêm. Ai muốn đi sâu hơn có thể bắt đầu từ câu hỏi nền tảng triết học nghiên cứu những gì.
Người học triết hay thắc mắc
Kiến trúc thượng tầng gồm những gì?
Gồm các quan điểm, tư tưởng (chính trị, pháp quyền, đạo đức, tôn giáo, triết học, nghệ thuật) và các thiết chế tương ứng như nhà nước, pháp luật, các tổ chức xã hội.
Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng là gì?
Cơ sở hạ tầng là tổng hợp các quan hệ sản xuất tạo nên cơ cấu kinh tế của xã hội. Kiến trúc thượng tầng là phần quan điểm và thiết chế được dựng lên trên nền kinh tế đó. Hai khái niệm luôn được học cùng nhau.
Yếu tố nào trong kiến trúc thượng tầng tác động mạnh nhất?
Theo giáo trình triết học Mác – Lênin, đó là nhà nước, vì nhà nước có bộ máy và công cụ pháp luật để tác động trực tiếp lên đời sống kinh tế.
Ví dụ về kiến trúc thượng tầng là gì?
Hệ thống pháp luật, bộ máy nhà nước, các tổ chức xã hội, chuẩn mực đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật của một xã hội cụ thể đều là ví dụ. Ví dụ về tác động ngược: một đạo luật mới về doanh nghiệp giúp kinh tế phát triển nhanh hơn.