Khải hoàn là thắng trận trở về, một từ Hán Việt mang sắc thái trang trọng, hơi cổ. Từ nghĩa gốc nói về đoàn quân thắng trận, khải hoàn được dùng rộng ra cho bất kỳ ai trở về sau một thành công lớn, như đội tuyển đoạt cúp. Ta hay gặp nó trong những cụm như khúc khải hoàn, ngày khải hoàn, khải hoàn ca.
| Nghĩa ngắn | Thắng trận trở về; trở về trong vinh quang sau thành công |
| Gốc từ | Hán Việt 凱還: khải (nhạc mừng thắng trận) + hoàn (trở về) |
| Loại từ | Động từ (từ cũ, văn chương); hay đứng sau danh từ như khúc, ngày, lễ |
| Trái nghĩa | Bại trận, thua trận, tháo chạy |
Khải hoàn: tiếng nhạc đón quân về
Muốn nhớ nghĩa của khải hoàn, hãy hình dung âm thanh trước đã. Chữ khải (凱) theo từ điển Hán Việt là khúc nhạc mà đội quân thắng trận tấu lên trên đường về; sách xưa có cụm “tấu khải nhi quy”, tức là trở về trong tiếng nhạc mừng. Chữ hoàn là trở về. Cả từ là một cảnh có tiếng: trống kèn, cờ xí, dân hai bên đường đón đoàn quân.
Cùng gốc chữ khải còn có khải ca (bài ca thắng trận). Người Trung Quốc, Nhật Bản viết từ này bằng một chữ khác ở vế sau, đọc là “khải toàn”; câu chuyện ấy được kể kỹ trong bài về những cổng vòm mừng chiến thắng. Tiếng Việt đã quen dùng “khải hoàn” từ lâu, và đó là cách viết chuẩn.
Dùng chữ khải hoàn trong câu thế nào?
Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học ghi khải hoàn là động từ, kèm chú thích “từ cũ, văn chương”, nghĩa là thắng trận trở về; ví dụ đi kèm là “ca khúc khải hoàn”. Wiktionary tiếng Việt cũng giảng như vậy. Hai chữ “từ cũ” nhắc ta một điều: hiếm ai nói “anh ấy vừa khải hoàn” trong câu chuyện thường ngày. Từ này sống chủ yếu trong ba kiểu kết hợp:
- Làm động từ, đi với “trở về”: Đoàn quân khải hoàn trở về thủ đô. Thật ra “khải hoàn” đã có nghĩa trở về, nhưng cách nói lặp ý này được chấp nhận rộng rãi vì nghe trọn câu hơn.
- Đứng sau một danh từ: ngày khải hoàn, lễ khải hoàn, khúc khải hoàn, cổng khải hoàn. Lúc này khải hoàn bổ nghĩa, chỉ cái gì gắn với chiến thắng.
- Nghĩa mở rộng, nửa đùa nửa thật: Đội tuyển nữ khải hoàn với tấm huy chương vàng. Hay ở nhà: Thằng bé ôm giấy khen chạy về, mặt như vừa khải hoàn.
Vì sắc thái trang trọng, khải hoàn hợp với tin thể thao, diễn văn, thơ ca; dùng cho chuyện nhỏ thì thành giọng hài hước, cố ý phóng đại.
Khúc khải hoàn trên trang báo và trong lịch sử
Trong văn chương và báo chí Việt Nam, “khúc khải hoàn” gần như gắn với hai mốc lớn. Một là ngày bộ đội tiếp quản Thủ đô tháng 10 năm 1954, khi đoàn quân đi qua các cửa ô vào thành phố giữa cờ hoa. Hai là mùa xuân năm 1975, ngày miền Nam giải phóng, đất nước thống nhất. Nhân dịp 50 năm sự kiện ấy, Đài Truyền hình Việt Nam thực hiện chương trình cầu truyền hình mang tên “Vang mãi khúc khải hoàn”.
Ở đây từ khải hoàn không còn chỉ là chuyện quân thắng trận về doanh trại. Nó chứa niềm vui của cả cộng đồng sau một thời gian dài mất mát, nên đọc lên thấy hào sảng. Muốn hiểu vì sao người ta mừng chiến thắng đến thế, có thể đặt nó cạnh ý nghĩa của hai chữ hòa bình, thứ mà khúc khải hoàn nào cũng hướng tới.
Một câu tự đặt để thấy sắc thái: Sau chín năm kháng chiến, người lính trở về trong ngày khải hoàn, mái tóc đã điểm bạc mà nụ cười vẫn trẻ.
Khải hoàn, vinh quy và chiến thắng khác nhau ở đâu?
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Khải hoàn | Cuộc trở về sau thắng lợi, nhất là thắng trận | Lễ khải hoàn, đoàn quân khải hoàn |
| Chiến thắng | Kết quả thắng, không nói đến việc trở về | Chiến thắng Điện Biên Phủ |
| Vinh quy | Người thi đỗ trở về làng trong vẻ vang (vinh quy bái tổ) | Tân khoa vinh quy |
| Bại trận, tháo chạy (trái nghĩa) | Thua và rút lui | Quân giặc bại trận tháo chạy |
Khải hoàn và vinh quy đều là “về trong vẻ vang”, nhưng một bên thuộc về chiến trường, một bên thuộc về trường thi. Khải hoàn cũng khác chiến thắng ở chỗ nó có hướng đi: phải có một nơi để trở về. Muốn nói rộng hơn về việc đánh nhau giữa các bên, ta dùng chữ khác, như trong bài giải nghĩa các kiểu chiến tranh trong lịch sử.
Lỗi chính tả hay gặp là viết “khai hoàn” (thiếu dấu hỏi). Khai là mở, ghép với hoàn thì vô nghĩa. Chỉ có khải hoàn, dấu hỏi.
Khải hoàn ca, khải hoàn môn và mấy chữ đi cùng
Khải hoàn ca là gì?
Là bài ca mừng chiến thắng, thường hùng tráng, nhịp hành khúc. Cụm này cũng dùng theo nghĩa bóng cho một màn trình diễn trọn vẹn sau thành công, như “khúc khải hoàn ca của đội bóng”.
Khải hoàn tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh hay dịch là triumphant return hoặc to return in triumph. Khúc khải hoàn có thể dịch là triumphal song.
Khải hoàn có phải là thắng lợi không?
Gần nghĩa nhưng không trùng. Thắng lợi là kết quả; khải hoàn là cuộc trở về sau kết quả ấy, kèm niềm vui và sự tôn vinh.
Khải hoàn môn liên quan gì đến khải hoàn?
Thêm chữ môn (cửa) vào sau là thành cổng khải hoàn: cánh cổng dựng lên để đón và ghi công đoàn quân thắng trận trở về. Nổi tiếng nhất là Khải Hoàn Môn ở Paris.