Khải hoàn môn là cổng lớn hình vòm, dựng đứng riêng giữa đường hoặc quảng trường để mừng và ghi công một chiến thắng, thường là chiến thắng quân sự. Khải hoàn môn nổi tiếng nhất là cổng ở Paris, nhưng kiểu công trình này có từ thời La Mã cổ đại và xuất hiện ở nhiều nước. Người ta còn gọi nó là cổng chiến thắng hay cổng khải hoàn.
| Nghĩa | Cổng vòm kỷ niệm, dựng để mừng một chiến thắng lớn |
| Gốc từ | Hán Việt: khải (nhạc mừng thắng trận) + hoàn (trở về) + môn (cửa) |
| Tiếng Anh, Pháp | triumphal arch; arc de triomphe |
| Loại từ | Danh từ |
Khải hoàn môn: ba chữ, một cuộc trở về
Tách ra từng chữ, cái tên đã kể gần hết câu chuyện. Chữ khải (凱) chỉ khúc nhạc quân đội tấu lên khi thắng trận trở về; sách Hán có thành ngữ “tấu khải nhi quy”, nghĩa là trở về giữa tiếng nhạc mừng thắng trận. Chữ thứ hai mang nghĩa quay về. Chữ môn (門) là cửa, cổng. Ghép lại: cánh cổng đón đoàn quân thắng trận trở về.
Có một chi tiết thú vị ở chữ giữa. Người Trung Quốc, Nhật Bản viết cổng này là 凱旋門, mà chữ 旋 theo từ điển Hán Việt đọc là toàn (quay lại), nên “khải toàn” mới là cách đọc sát mặt chữ. Tiếng Việt lại quen nói “khải hoàn”, ứng với chữ 還 (hoàn, trở về) cũng có trong từ điển. Hai chữ khác mặt nhưng cùng nghĩa, nên “khải hoàn” đã thành cách nói chuẩn từ lâu. Đây là một ví dụ hay khi học cách ghép nghĩa từng chữ trong từ Hán Việt.
Cổng không có tường để làm gì?
Điều lạ của khải hoàn môn là nó không dẫn vào đâu cả. Không tường thành, không sân sau; cổng đứng một mình, ai đi vòng qua cũng được. Wiktionary tiếng Việt giảng ngắn gọn: cổng chào để mừng một thắng lợi lớn hoặc để ghi công một chiến thắng lớn. Chức năng của nó là làm chứng, không phải để canh giữ.
Lối kiến trúc này do người La Mã đặt nền. Khi một vị tướng thắng trận lớn, Viện Nguyên lão có thể cho phép tổ chức lễ diễu hành mừng chiến thắng qua thành phố, và các cổng vòm được dựng trên lối đi ấy để lưu lại sự kiện. Hai trụ lớn đỡ một vòm, về sau có thêm kiểu ba vòm, mặt cổng chạm phù điêu kể lại trận đánh và khắc chữ ghi công. Còn đứng ở Roma là cổng Titus (khoảng năm 81) và cổng Constantinus (dựng năm 312 đến 315, mừng chiến thắng của hoàng đế Constantinus trước Maxentius).
Những cổng khải hoàn đi vào bưu thiếp
- Khải Hoàn Môn Paris (Pháp). Napoléon ra lệnh xây năm 1806 sau trận Austerlitz, đến năm 1836 mới khánh thành. Cổng cao gần 50 m, rộng khoảng 45 m, đứng giữa quảng trường Charles de Gaulle, nơi mười hai đại lộ tỏa ra như ngôi sao. Dưới vòm cổng có mộ một người lính vô danh của Chiến tranh thế giới thứ nhất.
- Patuxai (Viêng Chăn, Lào). Tên gọi nghĩa là “cửa chiến thắng”, được xây từ năm 1957 để tưởng nhớ những người đã chiến đấu giành độc lập. Cổng mang dáng khải hoàn môn phương Tây nhưng phần trang trí mang đậm phong cách Lào.
- Nhiều thành phố khác như London, Moskva, Bucharest, Bình Nhưỡng cũng có cổng khải hoàn của riêng mình, mỗi cổng gắn với một mốc lịch sử khác nhau.
Vì nằm ở trung tâm và gắn với sự kiện lớn, nhiều khải hoàn môn đã thành điểm tham quan nổi tiếng của cả một quốc gia.
Khải hoàn môn, cổng chào hay cửa ô?
| Công trình | Khác khải hoàn môn ở đâu? |
|---|---|
| Cổng chào | Dựng để đón khách, mừng lễ hội; thường tạm thời hoặc đơn giản, không gắn với một chiến thắng |
| Tam quan | Cổng ba lối vào đình, chùa, gắn với không gian thờ tự |
| Cửa ô, cổng thành | Lối ra vào của một tòa thành hay kinh đô, nằm trong hệ thống tường lũy để canh giữ |
| Đài tưởng niệm | Ghi nhớ người đã hy sinh, có thể là tháp, bia, tượng, không nhất thiết hình cổng |
Việt Nam không có khải hoàn môn theo kiểu La Mã. Những cổng có ý nghĩa lịch sử của ta là cửa ô, cổng thành, Ngọ Môn ở Huế hay cổng tam quan ở đình chùa, mỗi loại mang một chức năng riêng. Vì vậy khi dịch tên công trình nước ngoài, nên giữ “khải hoàn môn” cho đúng kiểu cổng vòm mừng chiến thắng, đừng dùng lẫn cho mọi cái cổng to.
Còn chữ “khải hoàn” đứng riêng thì quen thuộc hơn nhiều: đội tuyển thắng giải “khải hoàn trở về”, một bài nhạc hùng tráng được gọi là “khúc khải hoàn ca”.
Từ Paris đến Viêng Chăn: mấy điều về cổng khải hoàn
Khải hoàn môn ở đâu?
Khi nói “Khải Hoàn Môn” mà không kèm địa danh, người ta thường hiểu là cổng ở Paris. Nhưng khải hoàn môn là tên một kiểu công trình, có ở Roma, Lào, Anh, Nga và nhiều nước khác.
Khải hoàn môn Paris được xây để làm gì?
Để tôn vinh quân đội Pháp sau các chiến thắng thời Napoléon. Mặt cổng khắc tên các trận đánh và các tướng lĩnh, về sau thêm mộ người lính vô danh để tưởng niệm người đã chết trong chiến tranh.
Khải hoàn nghĩa là gì?
Khải hoàn là thắng trận trở về. Từ này dùng cả theo nghĩa bóng, cho bất kỳ ai trở về sau một thành công lớn, như một đội bóng vừa đoạt cúp.
Viết khải hoàn môn hay Khải Hoàn Môn?
Khi nói chung về kiểu công trình, viết thường “khải hoàn môn”. Khi gọi tên riêng một công trình cụ thể, như Khải Hoàn Môn ở Paris, có thể viết hoa như một danh từ riêng.