Ikigai là một từ tiếng Nhật chỉ điều khiến một người thấy cuộc sống của mình đáng sống, thứ cho họ lý do để thức dậy mỗi sáng. Hỏi ikigai nghĩa là gì thì có thể dịch gọn là “lẽ sống” hay “niềm vui sống”. Điều thú vị là với người Nhật, ikigai thường nằm ở những việc rất nhỏ, khác xa hình ảnh bốn vòng tròn nghề nghiệp lan truyền trên mạng.
| Nghĩa ngắn | Lẽ sống, điều làm cuộc sống có giá trị với chính mình |
| Gốc từ | Tiếng Nhật 生き甲斐: iki (sống) + kai (giá trị, hiệu quả), đọc biến thành gai |
| Loại từ | Danh từ |
| Sắc thái | Tích cực, gần gũi; ở Nhật là từ dùng trong lời nói hằng ngày |
Ikigai: iki và gai ghép thành lẽ sống
Viết bằng chữ Nhật, ikigai gồm hai phần. Iki (生き) đến từ động từ “sống”. Kai (甲斐) mang nghĩa giá trị, cái đáng công, và khi đứng sau một âm khác thì đọc thành gai. Ghép lại, ta được “cái làm cho việc sống trở nên đáng giá”. Từ điển Oxford khi đưa từ này vào tiếng Anh cũng giải thích theo hướng ấy: một động lực, một điều hay một người mang lại cho ta cảm giác có mục đích, có lý do để sống.
Người thường được nhắc tới khi bàn về ikigai trong giới học thuật Nhật là bác sĩ tâm thần Kamiya Mieko. Năm 1966 bà xuất bản cuốn sách bàn về ý nghĩa của lẽ sống (tên tiếng Nhật Ikigai ni tsuite), đến nay vẫn là tài liệu nền cho các nhà nghiên cứu. Bà phân biệt hai mặt: thứ mang lại ikigai (một người, một việc, một sở thích) và cảm giác ikigai mà ta thấy trong lòng khi có thứ đó.
Cũng nên nói rõ: ikigai không phải một học thuyết có quy tắc. Ở Nhật, một cụ bà có thể nói ikigai của mình là chăm luống rau, một cậu học sinh nói ikigai là đội bóng của trường. Chữ này dùng tự nhiên như người Việt nói “niềm vui tuổi già” hay “động lực mỗi ngày”.
Bốn vòng tròn nổi tiếng thật ra không đến từ Nhật Bản
Gõ “ikigai” lên mạng, gần như ai cũng gặp một hình gồm bốn vòng tròn chồng nhau: điều bạn yêu thích, điều bạn giỏi, điều thế giới cần và điều bạn được trả tiền để làm. Chính giữa, nơi bốn vòng giao nhau, được ghi chữ ikigai.
Mô hình 4 vòng tròn này có gốc khá rõ ràng. Năm 2011, Andrés Zuzunaga vẽ một sơ đồ về “mục đích” (purpose) với đúng bốn vòng tròn ấy. Năm 2014, blogger người Anh Marc Winn thay chữ “purpose” ở giữa bằng “ikigai” sau khi nghe nói về lối sống của người Okinawa. Từ đó sơ đồ lan rất nhanh, được in cả vào các cuốn sách bán chạy. Về sau chính Winn thừa nhận phiên bản của mình không phản ánh cách người Nhật hiểu từ này.
| Cách hiểu của người Nhật | Sơ đồ bốn vòng tròn | |
|---|---|---|
| Trọng tâm | Niềm vui, ý nghĩa trong đời sống | Chọn nghề, sự nghiệp lý tưởng |
| Có cần kiếm ra tiền? | Không cần | Có, là một trong bốn điều kiện |
| Quy mô | Có thể rất nhỏ: tách trà buổi sáng, một sở thích | Thường là một mục tiêu lớn |
| Số lượng | Một người có thể có nhiều ikigai | Một điểm giao duy nhất ở giữa |
Nhà khoa học thần kinh Mogi Ken, tác giả một cuốn sách về ikigai, từng nhận xét rằng người Nhật không cần những khung lý thuyết lớn lao, họ dựa vào các nghi thức nhỏ trong ngày. Vì vậy sơ đồ bốn vòng vẫn có ích khi bạn cân nhắc hướng nghề, nhưng đừng coi nó là định nghĩa của ikigai.
Người có ikigai sống ra sao mỗi ngày?
Không có bảng điểm nào đo được ikigai. Dù vậy, ở mức đời thường, người đã tìm thấy lẽ sống của mình hay có vài nét chung:
- Sáng thức dậy biết hôm nay mình mong chờ điều gì, dù chỉ là buổi tập đàn sau giờ học.
- Làm việc mình chọn một cách say mê, quên cả giờ, mà không cần ai giục.
- Thấy mình có ích với ai đó: gia đình, bạn bè, một nhóm nhỏ quanh mình.
- Không quá chao đảo khi gặp thất bại, vì niềm vui sống không treo vào một thành tích duy nhất.
Ngược lại, nhiều người trẻ mô tả cảm giác thiếu ikigai bằng câu “sống mà không biết để làm gì”. Trạng thái ấy khá gần với những lúc hoài nghi ý nghĩa cuộc đời, và thường chỉ là một chặng trong quá trình lớn lên chứ không phải điều đáng sợ.
Vì sao người Nhật coi trọng lẽ sống, và nó tác động thế nào?
Từ ikigai được thế giới để ý nhiều hơn sau khi nhà báo Dan Buettner của National Geographic tìm hiểu những vùng có nhiều người sống thọ, trong đó có Okinawa. Ông cho rằng việc mỗi cụ già ở đây có một lý do để sống có thể là một trong những yếu tố giúp họ khỏe lâu. Bên cạnh đó là các nhóm bạn thân gắn bó suốt đời, gọi là moai, và thói quen không vội “nghỉ hưu” hoàn toàn.
Ở góc nhìn tâm lý, nguồn tạo ra ikigai thường đến từ ba chỗ: các mối quan hệ (con cháu, bạn bè), công việc hay vai trò khiến mình thấy có ích, và những sở thích cho mình niềm vui thuần túy. Khi một nguồn mất đi, chẳng hạn về hưu hay chuyển trường, người ta có thể hụt hẫng. Ai có nhiều nguồn thì dễ đứng vững hơn.
Với học sinh, áp lực điểm số dễ khiến mọi lẽ sống bị thu hẹp lại thành “đỗ trường tốt”. Hiểu ikigai theo nghĩa gốc giúp ta nhớ rằng giờ đọc truyện, buổi đá bóng chiều thứ bảy hay việc chăm con mèo cũng là thứ làm ngày của mình có giá trị. Khi lịch học kín đến mức không còn chỗ cho những niềm vui ấy, đó là lúc dễ rơi vào tình trạng cạn sức sau nhiều tháng học dồn.
Ikigai, đam mê và mục tiêu: đừng đánh đồng
Ba chữ này hay bị dùng thay nhau trong các bài viết truyền cảm hứng. Đam mê là sự yêu thích mãnh liệt dành cho một việc. Mục tiêu là cái đích cụ thể mình muốn đạt, có thời hạn. Ikigai rộng hơn cả hai: nó là cảm giác cuộc đời mình đáng sống, có thể đến từ một đam mê, cũng có thể đến từ việc lặng lẽ chăm sóc người thân mỗi ngày.
Một người có thể chưa biết mình đam mê gì, chưa đặt được mục tiêu lớn, nhưng vẫn có ikigai. Trong văn nghị luận về lẽ sống, đây là ý đáng khai thác: ý nghĩa cuộc đời không nhất thiết phải rực rỡ, mà nằm ở việc mình sống tử tế và có ích với điều mình chọn. Muốn mở rộng thêm, bạn có thể đặt ikigai cạnh cách người Việt hiểu chữ hạnh phúc.
Thắc mắc quanh chữ ikigai
Ikigai là gì trong tiếng Nhật, đọc thế nào?
Ikigai viết là 生き甲斐, đọc gần như “i-ki-gai”, nhấn đều các âm. Nghĩa đen là “giá trị của việc sống”, người Việt hay dịch là lẽ sống hoặc lý do sống.
Mô hình ikigai 4 vòng tròn có đúng không?
Sơ đồ bốn vòng tròn hữu ích khi cân nhắc chọn nghề, nhưng nó là bản phương Tây do Marc Winn ghép vào năm 2014. Theo cách hiểu của người Nhật, ikigai không bắt buộc phải gắn với tiền bạc hay sự nghiệp.
Làm sao để tìm ra ikigai của mình?
Không có công thức chung. Bạn có thể bắt đầu bằng việc để ý những lúc mình thấy vui thật lòng, những việc làm mãi không chán, những người khiến mình muốn cố gắng. Ikigai thường lộ ra dần qua trải nghiệm chứ không đến sau một bài trắc nghiệm.
Sách Ikigai nói về điều gì?
Cuốn sách nổi tiếng mang tên Ikigai của Héctor García và Francesc Miralles kể về lối sống của người cao tuổi ở Okinawa: ăn uống điều độ, vận động nhẹ, gắn bó cộng đồng và luôn có việc mình yêu thích để làm. Sách có in sơ đồ bốn vòng tròn, nên khi đọc nên nhớ phần đó là cách diễn giải của phương Tây.