Hiệu quả là kết quả thực sự mà một việc làm mang lại, đúng với điều người làm mong đợi. Nói “học hiệu quả” hay “làm việc hiệu quả” là khen cách làm ấy đạt được mục tiêu mà không tốn công vô ích. Ngược lại, bỏ nhiều sức mà chẳng thu được gì thì gọi là không hiệu quả, hay nói theo kiểu dân gian là “công cốc”.
| Nghĩa ngắn | Kết quả thực, đúng mong muốn, mà việc làm đem lại |
| Gốc từ | Hán Việt 效果: hiệu (có tác dụng, thấy kết quả) + quả (trái, cái thu về) |
| Loại từ | Danh từ (nâng cao hiệu quả); trong lời nói hằng ngày dùng như tính từ (rất hiệu quả) |
| Tiếng Anh | effective, effectiveness; có lúc dịch cả efficient |
Hiệu quả đo bằng cái gì?
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, hiệu quả là danh từ chỉ kết quả thực của việc làm mang lại, với những ví dụ như “nâng cao hiệu quả lao động”, “làm việc không có hiệu quả”. Chữ “thực” đáng để ý: hiệu quả không phải điều mình hy vọng hay điều mình khoe, mà là cái đã đổi khác thật sau khi làm.
Muốn biết một việc có hiệu quả hay không, người ta thường đặt hai câu hỏi. Thứ nhất, có đạt được điều định làm không? Thứ hai, có phải trả giá quá đắt về thời gian, tiền bạc, sức lực không? Hai bạn cùng ôn một chương Sinh học: một bạn chép lại cả chương mất năm tiếng, một bạn vẽ sơ đồ trong hai tiếng, và cả hai cùng làm được bài kiểm tra. Cả hai đều có kết quả, nhưng ai cũng sẽ khen cách thứ hai hiệu quả hơn.
Vì thế, nói “hiệu quả” là luôn ngầm so với một đích đến đã đặt ra từ trước. Không biết mình muốn gì thì cũng khó nói việc mình làm có hiệu quả hay không.
Trong khẩu ngữ, hiệu quả còn chuyển thành tính từ: “phương pháp này hiệu quả lắm”, “quảng cáo kém hiệu quả”. Khi bàn chuyện làm ăn, người ta nói “hiệu quả kinh tế”, tức lợi ích thu về so với chi phí bỏ ra.
Hiệu quả, hiệu suất, hiệu lực và kết quả khác nhau thế nào?
Bốn từ này hay đi chung trong báo cáo, bài thuyết trình, và rất dễ bị dùng lẫn:
| Từ | Nhấn vào | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hiệu quả | Đạt được điều mong muốn, đáng với công sức | Cách ôn bài bằng sơ đồ rất hiệu quả |
| Hiệu suất | Làm được bao nhiêu trong một khoảng thời gian; với máy móc là tỉ lệ năng lượng có ích | Hiệu suất làm việc buổi sáng cao hơn buổi chiều |
| Hiệu lực | Có giá trị thi hành, có tác dụng bắt buộc | Nội quy mới có hiệu lực từ thứ Hai |
| Kết quả | Cái thu được sau cùng, tốt hay xấu đều gọi được | Kết quả thi học kì đã có |
Với tiếng Anh, sách quản trị hay tách effective (làm đúng việc cần làm, đạt mục tiêu) với efficient (làm việc ít hao phí). Tiếng Việt thường dịch cặp này là hiệu quả và hiệu suất, nhưng không phải tài liệu nào cũng thống nhất; nhiều bài vẫn dùng chữ hiệu quả cho cả hai. Khi viết nghiêm túc, nên ghi kèm từ gốc để người đọc khỏi đoán.
Gần nghĩa với hiệu quả có hiệu nghiệm, công hiệu, có ích, có tác dụng. Trái nghĩa là vô hiệu, vô ích, phí công, công cốc, kém hiệu quả.
Khi cần chữ thay cho hiệu quả như hữu hiệu, công hiệu cùng phía ngược là vô hiệu, uổng công, hãy mở đồng nghĩa, trái nghĩa với hiệu quả.
Chữ 效 và chữ 果 ghép lại
Chữ hiệu (效) có một nghĩa cổ là bắt chước, noi theo; nghĩa thông dụng hơn, như Thiều Chửu giảng, là hiệu nghiệm, thấy rõ kết quả. Họ hàng của nó trong tiếng Việt khá đông: hiệu lực, hiệu nghiệm, công hiệu, hữu hiệu, vô hiệu hóa. Chữ này khác hẳn chữ hiệu trong “cửa hiệu” hay “hiệu trưởng”; muốn xem chữ hiệu còn mang những nghĩa nào, có bài giải nghĩa những chữ hiệu đồng âm.
Chữ quả (果) vốn là trái cây, rồi mở ra nghĩa cái thu về sau một quá trình, như trái chín sau mùa cây. Cùng gốc có kết quả, thành quả, hậu quả, nhân quả. Ghép lại, hiệu quả là cái quả mà việc làm “có tác dụng” đem về, một hình ảnh nhà nông rất dễ nhớ: gieo đúng cách thì được mùa.
Lỗi hay gặp nhất trong bài văn học sinh là lẫn hiệu quả với hậu quả. Hậu quả gần như chỉ dùng cho điều xấu kéo theo (“hậu quả của việc thức khuya”), nên câu “nhờ chăm chỉ mà em thu được hậu quả tốt” nghe rất ngược. Ai đang tìm cách tự học sao cho ra kết quả thì cứ nhớ: thứ mình muốn là hiệu quả, không phải hậu quả.
Hiệu quả trong học hành, công việc và tiếng Anh
Hiệu quả nghĩa là gì khi nói về một người?
Nói ai đó làm việc hiệu quả là khen họ làm xong việc, đúng yêu cầu, không vòng vo hay tốn thời gian thừa. Người bận rộn suốt ngày chưa chắc đã hiệu quả nếu việc quan trọng vẫn dở dang.
Làm việc hiệu quả là gì?
Là biết chọn việc đáng làm trước, làm đến nơi đến chốn và không phí sức vào chuyện vụn vặt. Một danh sách việc ngắn, có thứ tự ưu tiên thường giúp nhiều hơn là ngồi lâu.
Hiệu quả tiếng Anh là gì?
Thường dịch là effective (tính từ) hoặc effectiveness (danh từ). Khi muốn nhấn vào chuyện ít hao phí, tiếng Anh dùng efficient, efficiency.
Hiệu quả và hiệu suất khác nhau như thế nào?
Hiệu quả hỏi “có đạt mục tiêu không”, hiệu suất hỏi “làm được bao nhiêu trong thời gian ấy, hao phí bao nhiêu”. Làm nhanh mà sai hướng thì hiệu suất cao nhưng chẳng hiệu quả.