Công cốc là công sức bỏ ra khó nhọc mà rốt cuộc chẳng thu được gì. Câu quen tai nhất là “làm cả tháng trời, giờ thành công cốc”. Đây là lối nói khẩu ngữ, gần nghĩa với uổng công, công toi, công dã tràng. Người ta hay buột ra chữ này đúng lúc một việc sắp xong thì đổ bể, nên trong đó luôn có chút tiếc rẻ.
| Nghĩa ngắn | Công khó nhọc mà chẳng được kết quả gì |
| Loại từ | Danh từ, thuộc khẩu ngữ; hay đứng sau “thành”, “coi như”, “hóa ra” |
| Gần nghĩa | Uổng công, công toi, công dã tràng, xôi hỏng bỏng không |
| Sắc thái | Than thở, tiếc công; đôi khi tự giễu mình |
Công cốc là lúc nào?
Từ điển tiếng Việt xếp công cốc vào danh từ, có ghi chú khẩu ngữ, và giảng gọn: công khó nhọc mà chẳng được gì, nói khái quát. Ví dụ kèm theo cũng rất đời thường: làm cả tháng trời giờ thành công cốc.
Điều đáng để ý là chữ này không nói về một thất bại bất kì. Nó chỉ xuất hiện khi người nói nhìn lại phần công đã bỏ vào: thời gian, mồ hôi, tiền bạc. Thi trượt mà vẫn học được nhiều thứ thì chưa hẳn công cốc. Thức ba đêm làm bài thuyết trình rồi quên lưu tệp, mất sạch, đó mới đúng là công cốc.
Mấy kiểu câu thường gặp:
- Nhắn tin trong nhóm học: “Máy sập lúc đang nộp bài, mình làm lại từ đầu, coi như hai tiếng vừa rồi công cốc.”
- Ngoài đồng: Một trận lũ cuối mùa, cả vụ lúa thành công cốc, bao nhiêu phân tro đổ xuống ruộng đều trôi theo nước.
- Ở chỗ làm: Đối tác rút lui vào phút chót, ba tháng chuẩn bị của cả phòng hóa ra công cốc.
- Lời tự giễu: “Tập gym cả tuần, tối nay một bữa lẩu là công cốc hết.”
Trong lời nói, công cốc còn được dùng gần như một tính từ: “vụ này công cốc rồi”, “đi một chuyến công cốc”. Viết văn bản trang trọng thì nên đổi sang uổng công, không đem lại kết quả hoặc công sức đổ sông đổ biển.
Công toi, uổng công và công dã tràng khác nhau sao?
Tiếng Việt có cả một họ từ để than chuyện mất công. Chúng gần nhau nhưng khác giọng:
| Từ | Sắc thái | Câu ví dụ |
|---|---|---|
| Công cốc | Khẩu ngữ, tiếc rẻ, nhìn vào cả quá trình đã bỏ công | Sửa nhà nửa năm, bão đến là công cốc. |
| Công toi | Khẩu ngữ, giọng bực hơn; “toi” là mất trắng | Chờ cả buổi mà không gặp, công toi. |
| Uổng công | Trung tính, dùng được cả khi viết | Đừng uổng công thuyết phục người đã quyết. |
| Công dã tràng | Thành ngữ, nhấn vào việc làm đi làm lại mà vô ích | Dọn rác khi nguồn rác chưa chặn được là công dã tràng. |
| Xôi hỏng bỏng không | Thành ngữ, trông vào nhiều đường mà rốt cuộc trắng tay | Bỏ việc cũ chạy theo việc mới, rốt cuộc xôi hỏng bỏng không. |
Phía ngược lại là bõ công, đáng công, công thành, hoặc câu tục ngữ quen thuộc “có công mài sắt, có ngày nên kim”.
Có một cụm hay bị đặt nhầm cạnh công cốc là thành ngữ vô công rồi nghề. Hai chữ “công” ở đây khác hẳn: vô công rồi nghề là không có việc gì để làm, còn công cốc là đã làm, làm vất vả, chỉ có điều kết quả bằng không.
Dã tràng xe cát, một chuyện công cốc kinh điển
Muốn thấy hình ảnh công cốc rõ nhất, ông bà ta chọn con dã tràng ở bãi biển. Con vật nhỏ cứ vê cát thành viên, sóng tràn lên một cái là tan hết, rồi nó lại vê tiếp. Câu ca dao còn truyền đến nay:
Dã tràng xe cát biển Đông
Nhọc lòng mà chẳng nên công cán gì.
Phía sau câu ca dao là cả một truyện cổ: người đàn ông có ngọc quý bị lừa mất, quyết lấp biển để đòi lại, đến chết vẫn chở cát. Toàn bộ chuyện người hóa thành con dã tràng giải thích vì sao hai chữ “dã tràng” thành biểu tượng cho công sức đổ xuống biển. Tên con vật viết với chữ “d”; lí do có trong bài viết dã tràng hay giã tràng.
Công cốc thì không có điển tích, không có nhân vật. Nó là cách người ta nói ngay tại chỗ, khi vừa nhìn thấy công sức của mình tan đi. Một lưu ý nhỏ khi viết: câu “mọi cố gắng đều thành công cốc” đọc lướt rất dễ vấp thành “thành công” rồi mới tới “cốc”. Muốn chắc, viết “đều hóa công cốc” hoặc “coi như công cốc”.
Công cốc trong lời nói hằng ngày
Làm công cốc là gì?
Là làm một việc rồi chẳng được gì: không có kết quả, không được trả công, có khi còn phải làm lại. “Hôm nay làm công cốc” nghĩa là cả ngày bỏ sức ra mà trắng tay.
Công cốc có phải từ Hán Việt không?
Chữ “công” (công sức, ngày công) có gốc Hán Việt, nhưng các từ điển phổ thông chỉ giảng nghĩa của cả cụm “công cốc” và không cho biết chữ “cốc” ở đây từ đâu ra. Vì vậy chưa nên khẳng định cả cụm là từ Hán Việt; cứ xem nó là một từ khẩu ngữ của tiếng Việt.
Công cốc và công dã tràng có giống nhau không?
Giống ở chỗ đều là công sức mất trắng. Công dã tràng là thành ngữ có điển tích, gợi việc lặp đi lặp lại vô ích; công cốc thì gọn, đời thường, dùng được cho cả một lần thất bát duy nhất.
Công cốc tiếng Anh là gì?
Tùy câu mà dịch: all for nothing, a waste of effort, hoặc dùng in vain. Ví dụ: “All that work was for nothing” gần với “bao nhiêu công sức thành công cốc”.