Hết date là cách nói pha tiếng Anh, nghĩa là đã quá hạn sử dụng ghi trên bao bì. Date ở đây là ngày tháng, cụ thể là ngày hết hạn in trên hộp sữa, gói bánh, lọ mỹ phẩm. Người Việt còn đọc trại thành hết đát, quá đát. Trong lời nói vui, hết date còn được dùng cho thứ đã lỗi thời: một câu đùa cũ, một trào lưu không ai theo nữa.
| Nghĩa ngắn | Quá hạn sử dụng; nghĩa bóng: hết thời, lỗi mốt |
| Gốc từ | Date (tiếng Anh): ngày tháng, ở đây là ngày hết hạn |
| Biến thể | Hết đát, quá đát, quá date |
| Loại từ | Cụm động từ/tính từ, khẩu ngữ |
| Sắc thái | Thân mật, đùa vui khi dùng nghĩa bóng |
“Hết date” là hết cái gì?
Chữ date trong tiếng Anh có nhiều nghĩa: ngày tháng, buổi hẹn, quả chà là. Trên bao bì hàng hóa, nó gắn vào cụm expiry date hoặc expiration date, tức ngày hết hạn. Người bán hàng và người mua quen nhìn dòng chữ ấy, dần dần chỉ cần một chữ “date” là đủ hiểu đang nói tới hạn dùng. Ghép với chữ hết thuần Việt, ta có “hết date”: cái hạn ấy đã qua.
Cách phát âm “đát” là kiểu Việt hóa quen thuộc của từ mượn, giống “xì tai” cho style hay “sô” cho show. Nghe “đồ quá đát rồi, vứt đi” thì người lớn tuổi hay người trẻ đều hiểu, dù không ai trong câu chuyện nói tiếng Anh.
Từ nghĩa gốc về hàng hóa, cụm này trượt sang nghĩa bóng rất tự nhiên: đã hết hạn thì không còn giá trị, không còn hợp thời. Đó là lý do một bộ phim, một kiểu tóc hay một câu thoại cũng có thể bị chê là “hết date”.
Đọc nhãn: date nào mới là hạn dùng?
Trên bao bì thường có hai mốc ngày, và nhiều người nhầm. Bảng dưới gom các ký hiệu hay gặp:
| Ký hiệu | Nghĩa | Liên quan tới “hết date” |
|---|---|---|
| MFG, NSX | Ngày sản xuất | Không, đây là ngày làm ra sản phẩm |
| EXP, HSD | Ngày hết hạn sử dụng | Có, qua ngày này là hết date |
| Best before | Nên dùng trước ngày | Qua ngày, chất lượng có thể giảm |
| Use by | Phải dùng trước ngày | Hay in trên đồ tươi, dễ hỏng |
Còn một chữ “date” nữa dễ gây cười: đi date là đi hẹn hò, hoàn toàn không dính tới hạn dùng. Ai chưa rõ thì đọc bài giải nghĩa chữ date trong chuyện hẹn hò. “Hết date” mà hiểu thành “hết hẹn hò” thì câu chuyện sẽ lệch đi khá xa.
Hết date trong câu nói thường ngày
Nghĩa đen và nghĩa bóng xuất hiện song song. Vài tình huống hay gặp:
- Đi chợ: “Chị ơi hộp sữa chua này hết date từ hôm qua rồi.”
- Dọn tủ lạnh: “Mấy lọ tương ớt quá đát bỏ hết đi con.”
- Bình luận mạng: “Meme này hết date từ năm ngoái rồi mà còn đăng.”
- Nhắn tin trêu bạn: “Câu thả thính của mày hết đát lâu rồi, đổi bài đi.”
- Nơi làm việc: “Cái quy trình này hết date rồi, phải cập nhật thôi.”
Nghĩa bóng nhẹ nhàng, hơi trêu. Tuy vậy đem nó gán cho người, kiểu “cô ấy hết date rồi” để nói tuổi tác, thì lại thành chê bai và dễ làm người nghe tổn thương. Với lời nói về con người, nên tránh.
Viết trang trọng thì thay bằng gì?
“Hết date” là khẩu ngữ, hợp với lời nói và tin nhắn. Trong bài văn, văn bản hành chính hay tin tức, nên đổi sang cách nói thuần Việt:
- Với hàng hóa: hết hạn sử dụng, quá hạn sử dụng.
- Với ý tưởng, phong cách: lỗi thời, lạc hậu, không còn hợp thời.
- Với trào lưu trên mạng: đã hạ nhiệt, không còn được chuộng.
Chữ này cũng là một ví dụ dễ thấy về cách tiếng Việt vay mượn từ tiếng Anh rồi đổi âm, đổi nghĩa cho hợp miệng; muốn xem thêm nhiều chữ như vậy, có thể đọc phần từ lóng gốc ngoại và cách người Việt đọc lại. Riêng “đát” thì đã đi xa tới mức nhiều người dùng mà không biết nó vốn là chữ date.
Hết date, quá đát: mấy điều nhỏ cần rõ
Hết đát là gì?
Là cách đọc Việt hóa của “hết date”, cùng một nghĩa: quá hạn sử dụng. “Quá đát” cũng vậy. Ba cách nói này dùng thay cho nhau được.
Hết date có dùng được không?
Tùy loại hàng và mốc in trên nhãn. Đồ ghi “use by” như sữa tươi, thịt cá không nên dùng sau ngày ghi; đồ ghi “best before” có thể chỉ giảm chất lượng. Với thực phẩm và thuốc, an toàn nhất là không dùng đồ đã quá hạn.
Hết date nghĩa bóng là gì?
Là hết thời, không còn hợp mốt hay không còn ai quan tâm, như “trò đùa hết date”, “trend hết date”. Sắc thái là trêu đùa, không nặng nề.
Hết date với đi date có liên quan không?
Không. Hai cụm cùng mượn chữ date nhưng khác nghĩa: một bên là ngày hết hạn, một bên là buổi hẹn hò. Ngữ cảnh câu nói sẽ cho biết đang dùng nghĩa nào.