Bỏ qua tới nội dung
Thư viện văn học số
Tra chính tả
Lớp mấy?
Là gì?

Hát xẩm là gì? Nguồn gốc, nhạc cụ và lối hát rong miền Bắc

Cập nhật 19/05/2025·MMavrick Nguyễn·8 phút đọc
Nội dung chính
  • Chữ "xẩm" trong hát xẩm nghĩa là gì?
  • Truyền thuyết về ông tổ nghề xẩm
  • Một buổi hát xẩm diễn ra thế nào?
  • Xẩm bên cạnh chèo, quan họ, ca trù

Hát xẩm là lối hát dân gian của vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ, xưa kia do những người hát rong, phần đông là người khiếm thị, vừa kéo đàn vừa hát ở chợ, bến đò, phố đông để kiếm sống. Lời xẩm kể chuyện đời, khuyên điều hiếu nghĩa, có cả chuyện tình và chuyện thời sự. Xẩm là gì, hát xẩm có từ bao giờ, nghe ở đâu: các phần dưới trả lời lần lượt.

Nghĩa ngắn Lối hát rong dân gian Bắc Bộ, đệm đàn nhị, gắn với người hát khiếm thị
Gốc từ “Xẩm” vốn là danh từ chỉ người mù đi hát rong
Vùng Đồng bằng và trung du Bắc Bộ; Ninh Bình, Hà Nội là nơi còn giữ nhiều
Nhạc cụ chính Đàn nhị, đàn bầu; thêm sênh, phách hoặc trống để giữ nhịp
hát xẩm là gì
hát xẩm là gì? Lối hát rong dân gian Bắc Bộ

Chữ “xẩm” trong hát xẩm nghĩa là gì?

Trước khi là tên một loại hình nghệ thuật, “xẩm” là tên gọi con người. Từ điển tiếng Việt ghi xẩm là danh từ chỉ người mù chuyên đi hát rong. “Hát xẩm” ban đầu vì thế chỉ đơn giản là “lối hát của người xẩm”, giống như ta nói hát của người đi cấy là hát cấy.

Dần dần, tên gọi chuyển từ người sang lối hát. Người sáng mắt cũng học xẩm, nghệ sĩ chuyên nghiệp đưa xẩm lên sân khấu, nhưng cái tên vẫn giữ lại dấu vết của những người hát rong ngày trước. Có tài liệu cho biết trước khi được gọi thống nhất là xẩm, lối hát này còn được kể với những tên như hát rong, hát dạo.

Lưu ý chính tả: “xẩm” của hát xẩm viết bằng x. Từ chỉ trời chạng vạng thì thường viết là sẩm tối, nghĩa khác hẳn.

Truyền thuyết về ông tổ nghề xẩm

Giới hát xẩm thờ một vị tổ là Trần Quốc Đĩnh, theo truyền thuyết là một hoàng tử đời Trần. Chuyện kể rằng ông bị người anh tranh quyền hãm hại, làm cho mù mắt rồi bỏ giữa rừng. Trong cơn tuyệt vọng, ông được bụt hiện lên chỉ cách làm cây đàn từ dây rừng. Tiếng đàn hay đến mức chim chóc kéo về, người đi rừng nghe tiếng mà tìm thấy ông. Về sau ông truyền ngón đàn và câu hát cho người nghèo, người mù để họ có nghề sống.

Đó là truyền thuyết của người trong nghề; sử sách chính thống không chép chuyện hai hoàng tử này. Về thời điểm ra đời, các tài liệu cũng chưa thống nhất: nhiều nơi cho rằng hát xẩm hình thành khoảng thế kỷ XIV, thời Trần, cũng có ý kiến đẩy mốc ấy sớm hơn. Chắc chắn hơn cả là xẩm đã sống rất lâu trong đời sống làng quê và phố chợ Bắc Bộ, và đến giữa thế kỷ XX vẫn là nghề kiếm sống của không ít người khiếm thị.

Một buổi hát xẩm diễn ra thế nào?

Xẩm xưa không cần sân khấu. Người hát chọn chỗ đông người: cổng chợ, bến đò, góc phố, sân đình ngày hội. Một nhóm xẩm thường chỉ hai ba người, có khi là cả gia đình dắt nhau đi. Người kéo nhị cất giọng, người bên cạnh gõ sênh hoặc phách giữ nhịp, khách qua đường dừng chân nghe, thích thì cho ít tiền.

  • Nhạc cụ: đàn nhị là cây đàn quen thuộc nhất vì tiếng vang, dễ mang theo. Đàn bầu cũng hay được dùng; nhóm đông thêm trống, phách.
  • Lời hát: nhiều bài theo thể lục bát, dễ nhớ, dễ ứng tác. Người hát giỏi có thể đổi lời ngay tại chỗ cho hợp với người nghe.
  • Đề tài: công ơn cha mẹ (bài Thập ân rất nổi tiếng), chuyện tình duyên, thói đời, có khi là lời bàn chuyện thời sự của phố phường.
  • Giọng hát: mộc, nhiều chỗ nhấn nhá, vừa buồn vừa hóm; người nghe thấy cả cái khổ lẫn sự lạc quan của người hát rong.

Xẩm hát ở chợ được gọi là xẩm chợ, lối hát khỏe, rõ lời để át được tiếng ồn. Ngoài ra xẩm còn “mượn” nhiều làn điệu dân ca khác của đồng bằng Bắc Bộ rồi hát theo kiểu riêng của mình.

Xẩm bên cạnh chèo, quan họ, ca trù

Bốn loại hình này đều của miền Bắc, nhưng khác nhau rõ về người hát và nơi hát:

Loại hình Người hát, nơi hát Điểm nhận ra
Hát xẩm Người hát rong ở chợ, bến, phố Đàn nhị, lời kể chuyện đời, hát để mưu sinh
Chèo Phường chèo diễn trên chiếu, sân đình Có tích trò, nhân vật, vai diễn
Quan họ Liền anh, liền chị vùng Kinh Bắc Hát đối đáp, giao duyên giữa hai bọn nam nữ
Ca trù Đào nương hát, kép gảy đàn đáy Lối hát thính phòng, kén người nghe

Nếu đang học về chèo, có thể xem trích đoạn chèo cổ Thị Mầu lên chùa; còn quan họ có trong bài đọc lớp 5 về một buổi tập quan họ.

Từ lời ca dao đến câu hát xẩm

Xẩm là nơi ca dao được “hát lên” nhiều nhất. Những câu lục bát truyền miệng về tình nghĩa, về thói đời được người hát xẩm nối lại, thêm tiếng đệm, kéo dài thành bài. Vì vậy khi học đặc điểm và các nhóm của ca dao, xẩm là một ví dụ sống cho thấy ca dao vốn để hát chứ không chỉ để đọc. Đặt rộng hơn, xẩm là một mảnh của kho sáng tác truyền miệng của người Việt, nơi lời và nhạc chưa bao giờ tách rời.

Ở Ninh Bình có nghệ nhân Hà Thị Cầu, người được báo chí gọi là “người hát xẩm cuối cùng”; bà mất năm 2013. Hiện ở địa phương này vẫn có những đội xẩm truyền dạy cho học sinh, và nhiều nghệ sĩ ở các thành phố tổ chức những chiếu xẩm thường kỳ cho khách nghe.

Nghe xẩm lần đầu cần biết gì?

Xẩm là gì, có phải chỉ người mù không?

Theo nghĩa gốc, xẩm là người mù đi hát rong. Ngày nay chữ này chủ yếu dùng để chỉ loại hình hát xẩm, người hát có thể là bất kỳ ai học được lối hát ấy.

Hát xẩm có nguồn gốc từ đâu?

Hát xẩm có gốc ở đồng bằng và trung du Bắc Bộ. Người trong nghề kể nguồn gốc qua truyền thuyết về hoàng tử Trần Quốc Đĩnh, còn mốc ra đời cụ thể thì các tài liệu chưa thống nhất.

Hát xẩm dùng nhạc cụ gì?

Phổ biến nhất là đàn nhị, kế đến là đàn bầu; nhịp được giữ bằng sênh, phách hoặc trống nhỏ. Một nhóm xẩm đơn giản chỉ cần đàn nhị và sênh là hát được.

Bài hát xẩm nổi tiếng là bài nào?

Bài Thập ân, kể mười điều ơn cha mẹ, là một trong những bài được nhắc đến nhiều nhất. Ngoài ra còn nhiều bài xẩm chợ kể chuyện đời, chuyện phố phường.

Vietnammm
VJOL
Lu88
https://sunwin.vision/
hitclub
hitclub
manclub
zowin
yo88
cakhiatv
xoilac
gavangtv
trực tiếp bóng đá
xoilac tv
xoilac tv
trực tiếp bóng đá
cakhiatv
xem bóng đá trực tiếp
socolive
trực tiếp bóng đá
cakhiatv
thapcamtv
90phut
luongsontv
Socolive
Cakhiatv
Tiếu lâm tv
90phut
Thapcamtv
Luongsontv
sunwin
hitclub
go88
lô đề uy tín
https://hitclub3.jp.net/
kqbd
7m
789club
b52
bomwin
https://trangcacuocbongda.bio/
iwin
vaobet
hitclub
https://tylekeonhacai.top/
https://sunwinn.za.com/
https://go881.jp.net/
7m
game bài đổi thưởng
Rikvip
kèo nhà cái
rikvip
game bài đổi thưởng
kèo nhà cái
hitclub
sunwin
789club
Kèo nhà cái
b52 club
b52 club
sunwin
kèo nhà cái
kèo bóng đá hôm nay
cá cược bóng đá
cakhiatv
socolive
Kèo nhà cái
game bài
Go88
Hitclub
Nhà cái uy tín
Bongdalu
iwinclub
rikvip
go88
sunwin
789club
b52
kèo nhà cái
kqbd
b52 club
ok9
https://fly88h.com/
bắn cá đổi thưởng
FB88
FB88
FB88
fb88
tỷ lệ bóng đá hôm nay
tỷ lệ bóng đá hôm nay
Twin68
new88
new88
Xóc đĩa
ww88
tylekeonhacai
https://tylekeonhacai.co.com/
sin88
V9bet
nổ hũ
hitclub
Game bài 789club
BongdaNET
keonhacai5
Game bài 789club
7m
sun win
https://lucky88.us/
8xbet
Sunwin
Game Go88
sunwin
https://keonhacai5.us.org/
B52 CLUB
Hit Club
https://keonhacai.gb.net/
kèo nhà cái
Iwin68
dn88
go8
cakhiatv
xôi lạc tv
socolive
bóng đá tv
lv88
gg88
https://vuaxocdia.me/
JBO
CakhiaTV
Socolive
b52club
lô đề online
https://mm88.blog/
88xx
au88
sc88
go8
go99
mb88
mu88
new88
bet88
tỷ lệ kèo
tỷ lệ kèo nhà cái
Go88
nowgoal
tỷ lệ kèo bóng đá anh
https://keonhacai6.io/
Luck8
B29
Rikvip
B52club
hitclub
bet168
w 88
Kqbd
ee88
https://mm88.press/
kèo bóng đá
sunwin
f168
uu88
rikvip
xocdia88
Tài xỉu online
188bet
kqbd
sonclub
alo789
xóc đĩa online
88vin
bay789
kwin
sunwin
https://sunwin35.io/
mu88
sunwin
Hay88
Hay88
Hay88
Hay88
https://sunwins.eu.com
hitclub
Game bài đổi thưởng
v9bet
go88
b52 club
https://98win.kiwi/
au88
B52club
https://sunwinkt.com/
AE888
Sunwin
go88
go88
e39
kqbd
Socolive TV
B33
Go88
link tải sunwin
kèo nhà cái
hit club
Keonhacai
kèo nhà cái 5
https://keonhacaim88.info/
https://keonhacaim88.info/
kèo nhà cái
go88
B52
kèo nhà cái
kèo nhà cái
kết quả bóng đá
789bet
cakhiatv
trực tiếp bóng đá
Sunwin
sunwin
ok9
789Club
Sumclub
Xóc đĩa
Sunwin
sun win
bet88
u88
cm88
Tai xiu
go 88
https://sunwinvy.com/
xoilactv
http://taixiuonline.markets/
go 88
23win
game bai doi thuong
tài xỉu 789club
Tỷ lệ kèo
kèo nhà cái
Hitclub
Sunwin
hitclub
789club
trực tiếp bóng đá socolive
cm88
tỷ lệ kèo
kèo nhà cái uy tín
tỷ lệ kèo
nhận định bóng đá
Sunwin
kqbd
Xóc đĩa
cm88
kèo nhà cái
cá cược bóng đá
789WIN
tỷ lệ kèo nhà cái
hitclub
kèo nhà cái
789Club
Nhà cái Xocdia88
sunwin
HITCLUB
đánh đề online
qq8876 net
tg88
kubet
fv88
68gamebai
33win
Sunwin
Socolive
tỷ lệ kèo
kết quả bóng đá
sunwin
ta88
https://go88n.co/
kèo bóng đá hôm nay
kèo nhà cái
hello88
hitclub
KÈO NHÀ CÁI
XÓC ĐĨA ONLINE
lô đề trực tuyến
đánh bài
kèo nhà cái 5
Xóc đĩa
tỷ lệ kèo nhà cái
Kèo nhà cái
game bài đổi thưởng
https://ae888.co.com/
bắn cá đổi thưởng
au88
789bet
rikvip
hitclub
sunwin
lô đề online
Exness
kubet
GG88 COM
kết quả bóng đá
RR88
FB88
fb88
kèo nhà cái
kèo nhà cái
lô đề online
AO88
kèo bóng đá
lô đề online
hitclub
go88
Tải go88
go88
hitclub
hit club
KQBD
Vb88
X8
tỷ lệ kèo
s666
s66
kèo nhà cái 5