Hành hương là đi đến một nơi được coi là linh thiêng, thường ở xa như chùa, đền, thánh địa, để lễ bái, cầu nguyện và bày tỏ lòng thành. Người đi gọi là khách hành hương; chuyến đi có thể là một ngày lên chùa đầu xuân hay một hành trình nhiều tuần sang nước khác. Ngày càng nhiều người cũng dùng chữ này cho những chuyến về thăm di tích lịch sử, nghĩa trang liệt sĩ.
| Nghĩa | Đi đến nơi linh thiêng để lễ bái, cầu nguyện, tỏ lòng tôn kính |
| Gốc từ | Hán Việt 行香: hành (đi) + hương (nén hương thắp khi lễ) |
| Loại từ | Động từ; dùng như danh từ trong “cuộc hành hương”, “mùa hành hương” |
| Thời điểm | Quanh năm, đông nhất vào mùa lễ hội đầu xuân |
| Phạm vi | Có trong Phật giáo, Công giáo, Hồi giáo và tín ngưỡng dân gian |
Hành hương: đi để dâng một nén hương
Hai chữ của từ này nói lên đúng việc người ta làm. Hành (行) theo Thiều Chửu có nghĩa gốc là bước đi, đi tới. Hương (香) là mùi thơm, rồi chỉ luôn nén hương, cây nhang người ta đốt khi cúng. Ghép lại, hành hương là đi một quãng đường để đến thắp hương ở chốn linh thiêng. Trong tiếng Hán, tổ hợp 行香 vốn có nghĩa là dâng hương, lễ Phật; tiếng Việt giữ chữ đó nhưng dồn trọng tâm vào chặng đường đi.
Từ điển tiếng Việt giảng hành hương là việc người sùng đạo đi đến những nơi xa được coi là linh thiêng để cúng bái cho thỏa lòng ngưỡng vọng. Hai chữ “xa xôi” và “ngưỡng vọng” là cốt lõi: đi lễ ngôi chùa đầu ngõ thì ít ai gọi là hành hương, còn vượt mấy trăm cây số lên núi Yên Tử thì đúng là một chuyến hành hương.
Hành hương, trẩy hội, du lịch tâm linh
Ba cách gọi này hay đi cùng nhau trong các bản tin mùa xuân, nhưng nhấn vào những chỗ khác nhau.
| Cách gọi | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hành hương | Lòng thành và nơi linh thiêng; người đi có mục đích lễ bái | Hành hương về đất Phật; hành hương lên Yên Tử |
| Trẩy hội | Đi dự lễ hội đông vui, có cả phần lễ lẫn phần hội | Tháng Giêng trẩy hội chùa Hương |
| Đi lễ, đi chùa | Việc lễ bái gần nhà, thường ngày, không cần đi xa | Rằm, mùng một đi lễ chùa làng |
| Du lịch tâm linh | Cách gọi của ngành du lịch, kết hợp tham quan và lễ bái | Tour du lịch tâm linh ba ngày |
Ranh giới giữa chúng khá mềm. Một người lên chùa Hương có thể vừa hành hương vừa trẩy hội. Nhưng nếu chỉ đi ngắm cảnh, chụp ảnh mà không lễ bái gì, gọi là du lịch thì đúng hơn.
Từ thánh địa xa xôi đến mùa xuân của người Việt
Hầu như tôn giáo lớn nào cũng có những chuyến đi về nơi linh thiêng. Phật tử tìm về các thánh tích gắn với cuộc đời Đức Phật, như Bồ Đề Đạo Tràng ở Ấn Độ. Tín hữu Công giáo đến Vatican, Lộ Đức, Fatima. Với người Hồi giáo, cuộc hành hương về Mecca (gọi là Hajj) là bổn phận mà ai đủ sức khỏe và điều kiện cần làm ít nhất một lần.
Ở Việt Nam, hành hương gắn chặt với mùa lễ hội đầu năm. Sau Tết, dòng người đổ về chùa Hương, Yên Tử, núi Bà Đen để cầu một năm bình an, mưa thuận gió hòa. Ý nghĩa của chuyến đi không nằm ở chỗ xin được gì, mà ở việc tìm về chốn thanh tịnh, nhớ ơn tiền nhân và lắng lòng lại sau một năm bận rộn. Nhiều câu chuyện quanh các chốn này đã thành truyện dân gian, như sự tích hội chùa Hương.
Về sau, nghĩa của từ rộng dần. Các đoàn về Nghĩa trang Trường Sơn, Thành cổ Quảng Trị, Ngã ba Đồng Lộc cũng gọi chuyến đi của mình là “hành hương về địa chỉ đỏ”. Không có chùa chiền, nhưng vẫn có nén hương và lòng biết ơn.
Mùa Hajj cũng là dịp Eid al-Adha, một trong hai đại lễ Eid của người Hồi giáo, khi các gia đình Hồi giáo làm lễ hiến sinh và chúc nhau Eid Mubarak.
Một chuyến hành hương thường diễn ra thế nào?
Không có một nghi thức chung cho mọi tôn giáo, nhưng chuyến hành hương của người Việt đến chùa, đền thường theo các bước quen thuộc:
- Chuẩn bị: chọn ngày, sắm lễ (thường là hương, hoa, quả; đến chùa nên dùng lễ chay), chọn quần áo kín đáo và giày dễ đi vì nhiều nơi phải leo núi.
- Chặng đường: phần đường xá khó khăn được coi là một phần của cuộc hành hương. Ở chùa Hương, khách đi đò trên suối Yến rồi leo núi; ở Yên Tử, người ta leo bộ hoặc đi cáp treo lên chùa Đồng.
- Lễ bái: dâng hương ở các điểm chính, khấn nguyện, nghe giảng hoặc dự khóa lễ nếu có.
- Trở về: nhiều gia đình mang lộc về chia cho người thân, kể lại chuyến đi cho người ở nhà.
Vào mùa cao điểm, các điểm hành hương rất đông. Đi sớm, giữ đồ đạc cẩn thận, không xả rác dọc đường núi và không nhét tiền lẻ vào tay tượng là vài lưu ý nhỏ giúp chuyến đi trọn vẹn.
Con đường hành hương trên trang văn
Văn chương Việt có nhiều trang viết về những chuyến đi này. Bài thơ Chùa Hương của thi sĩ Nguyễn Nhược Pháp kể lại một chuyến trẩy hội qua giọng cô gái mười lăm tuổi, vừa thành kính vừa tinh nghịch. Học sinh lớp 9 gặp không khí linh thiêng của núi rừng Đông Bắc trong bài Yên Tử, núi thiêng. Còn các em lớp 4 có bài đọc Đi hội chùa Hương sách Kết nối tri thức.
Đọc những trang ấy sẽ thấy chữ hành hương chưa bao giờ chỉ là đi cho đến nơi. Con đò, bậc đá, sương núi, tiếng chuông đều được kể như một phần của lời cầu nguyện.
Chuẩn bị cho chuyến hành hương đầu tiên
Du lịch hành hương là gì?
Là loại hình du lịch đưa khách đến các chùa, đền, nhà thờ, thánh địa, kết hợp lễ bái với tham quan. Khác với chuyến đi tự túc, tour thường lo sẵn xe, chỗ nghỉ và lịch trình.
Hành hương khác đi lễ chùa ở chỗ nào?
Đi lễ chùa có thể là việc gần nhà, làm thường xuyên. Hành hương nhấn vào chặng đường đến một nơi xa, có ý nghĩa đặc biệt, thường chỉ làm vài lần trong năm hoặc trong đời.
Hành hương tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh gọi chuyến hành hương là pilgrimage, người hành hương là pilgrim. Động từ “đi hành hương” thường nói là go on a pilgrimage.
Người không theo đạo có đi hành hương được không?
Được, miễn là tôn trọng nơi mình đến: ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng ở chỗ thờ tự, làm theo hướng dẫn của ban quản lý. Nhiều người đến chủ yếu để tìm hiểu văn hóa và lịch sử của nơi đó.