Giậu đổ bìm leo là thành ngữ dùng để chê kẻ chờ lúc người khác sa cơ, thất thế rồi mới nhảy vào chèn ép, lấn lướt, kiếm phần lợi cho mình. Hỏi giậu đổ bìm leo nghĩa là gì thì gói lại trong một ý: đã ngã còn bị đè thêm. Câu này mang sắc thái phê phán, thường nhắm vào kẻ đi lấn chứ không trách người bị lấn.
| Nghĩa ngắn | Thừa lúc người ta gặp nạn, yếu thế mà vùi dập, chiếm phần |
| Loại | Thành ngữ thuần Việt, bốn chữ, hai vế đối nhau |
| Hình ảnh | Giậu là hàng rào tre, cây; bìm là bìm bìm, loài dây leo hay bám rào |
| Sắc thái | Chê trách, lên án; không dùng để khen |
Giậu đổ bìm leo nghĩa là gì theo từ điển?
Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên có hẳn một mục cho câu này (đồng thời dẫn nó ngay dưới chữ bìm), giảng rằng nó dùng để ví việc nhân lúc người khác gặp rủi ro, rơi vào thế yếu mà đè nén, lấn lướt họ. Các trang tra thành ngữ phổ thông giảng gần như vậy. Điểm chung của mọi lời giảng: phải có hai bên, một bên vừa gặp nạn và một bên thấy đó là cơ hội.
Thử đặt vào vài tình huống để thấy câu này dùng ở đâu:
- Cửa hàng vừa cháy kho, mấy mối hàng quen đã ép giá mua lại chỗ hàng còn sót. Đúng là giậu đổ bìm leo.
- Bạn ấy bị điểm kém một lần, vài người trong nhóm liền xúm vào chê bai, lôi cả chuyện cũ ra. Kiểu giậu đổ bìm leo ấy làm bạn ấy thu mình cả tuần.
- Ông bà dặn con cháu: nhà hàng xóm có chuyện thì sang đỡ một tay, đừng bao giờ làm cái việc giậu đổ bìm leo.
Trong văn nói, người ta có khi chỉ nói nửa câu (“giậu đổ thì bìm leo thôi”) hoặc tách đôi bằng dấu phẩy. Nghĩa không đổi.
Cái giậu, dây bìm và bức tranh vườn quê
Muốn hiểu vì sao câu này cay, cần hình dung đúng hai vật được nhắc tới. Giậu là thứ rào quanh sân vườn ở nông thôn Bắc Bộ: có nhà đan bằng tre nứa, có nhà trồng một hàng cây bụi sát nhau. Giậu đứng thẳng thì giữ gà, ngăn chó, che mắt người qua đường.
Bìm là cách gọi tắt cây bìm bìm, một loài dây leo thân mềm, hoa hình phễu, mọc nhiều ven rào và bờ bụi. Dây bìm không tự đứng được, nó cần một chỗ để vắt lên. Chừng nào giậu còn vững, bìm chỉ quấn được ở chân. Đến khi giậu nghiêng, đổ rạp xuống, dây bìm mới có lối trườn lên khắp mặt rào, phủ kín.
Người xưa nhìn cảnh ấy trong vườn nhà và thấy ngay một kiểu người: lúc ta còn khỏe thì im lặng, lúc ta ngã thì trèo lên lưng. Thành ngữ chỉ bốn chữ mà đủ cả nguyên nhân (giậu đổ) lẫn hành động (bìm leo). Nhiều trang có kể một truyện ngụ ngôn về hàng giậu và cây bìm để giải thích nguồn gốc câu nói, nhưng truyện ấy chưa đối chiếu được với một nguồn sưu tầm thứ hai, nên chỉ nên xem là lời kể thêm cho dễ nhớ.
Những câu cùng ý, ngược ý và dễ lẫn
| Câu | Quan hệ | Khác ở đâu |
|---|---|---|
| Đục nước béo cò | Gần nghĩa | Nhấn vào chỗ kẻ khác kiếm lời khi tình hình rối ren, chưa chắc có ai bị chèn ép trực tiếp |
| Thừa nước đục thả câu | Gần nghĩa | Lợi dụng lúc lộn xộn để trục lợi; nặng về mưu tính hơn là lấn át |
| Mượn gió bẻ măng | Gần nghĩa | Nhân dịp có cớ sẵn để làm việc có lợi cho mình, đổ lỗi cho hoàn cảnh |
| Lá lành đùm lá rách | Trái nghĩa | Người khá hơn che chở người đang khó |
| Tối lửa tắt đèn có nhau | Trái nghĩa | Hàng xóm, người thân nương tựa nhau lúc hoạn nạn |
| Cháy nhà ra mặt chuột | Dễ lẫn | Nói chuyện gặp biến cố thì lộ ra bộ mặt thật của kẻ xấu, không nói ai chèn ép ai |
Hay nhầm nhất là với họa vô đơn chí. Câu Hán Việt ấy chỉ tai họa kéo đến dồn dập, không cần có kẻ nào cố ý. Còn giậu đổ bìm leo luôn có một bên chủ động lấn tới. Nếu một gia đình vừa mất mùa lại gặp lũ, đó là họa vô đơn chí; nếu ngay sau đó có người đến ép bán ruộng rẻ, đó mới là giậu đổ bìm leo.
Những câu cố định kiểu này là đơn vị riêng của tiếng Việt, khác cụm từ ghép tạm. Muốn biết vì sao chúng được xếp chung một loại, xem bài giải thích thành ngữ và tục ngữ khác nhau thế nào. Nếu còn tò mò về những câu nghe lạ tai hơn, có trang gom các câu nói dân gian khó đoán nghĩa.
Bàn về thói thừa cơ chèn ép người sa cơ
Đề nghị luận xã hội ít khi lấy nguyên câu này làm đề, nhưng nó rất hợp để làm dẫn chứng khi viết về lòng nhân ái, sự tử tế hay thói vô cảm. Có thể triển khai theo ba ý:
- Gọi tên đúng: giậu đổ bìm leo không phải cạnh tranh sòng phẳng. Hai bên ngang sức mà thắng nhau thì không ai chê; chỉ khi bên kia đã ngã mà mình vẫn đè thì mới đáng trách.
- Vì sao nó xấu: nó biến nỗi khổ của người khác thành dịp kiếm lợi, và làm mất niềm tin giữa người với người. Người bị lấn lúc khó sẽ nhớ rất lâu.
- Điều nên làm: chìa tay khi người khác vấp ngã, hoặc ít nhất là đứng ngoài, không hùa theo. Thấy cảnh người khác bị dồn mà làm ngơ thì gần với căn bệnh thờ ơ trước nỗi đau người khác; còn kẻ chỉ nhăm nhăm chờ thời để lấn tới thì đúng là kiểu người cơ hội.
Trên mạng xã hội, chuyện này dễ thấy hơn bao giờ hết. Một người vừa mắc lỗi, lập tức có hàng trăm bình luận bới móc chuyện đời tư. Đó là phiên bản mới của cái giậu và dây bìm.
Còn băn khoăn gì về giậu đổ bìm leo?
Giậu đổ bìm leo là thành ngữ hay tục ngữ?
Là thành ngữ. Câu này chỉ là một cụm gọi tên một hiện tượng, dùng làm một bộ phận trong câu, chứ không nêu trọn một nhận định hay kinh nghiệm như tục ngữ.
Viết giậu đổ hay dậu đổ bìm leo?
Viết giậu, với chữ gi. Giậu là hàng rào; còn dậu là tên chi thứ mười trong mười hai con giáp, không liên quan đến câu này.
Trái nghĩa với giậu đổ bìm leo là câu nào?
Những câu trái với giậu đổ bìm leo hay dùng nhất là “lá lành đùm lá rách” và “tối lửa tắt đèn có nhau”. Cả hai đều nói về việc nâng đỡ người đang gặp khó thay vì nhân cơ hội lấn họ.
Có thể dùng giậu đổ bìm leo để nói về chính mình không?
Có, khi kể lại chuyện mình bị người khác chèn ép lúc khó khăn: “Hồi ấy nhà tôi sa sút, đúng cảnh giậu đổ bìm leo.” Không ai tự nhận mình là bìm, vì câu này luôn mang ý chê.