Gắn bó né tránh là một kiểu gắn bó không an toàn trong thuyết gắn bó của tâm lý học: người mang kiểu này coi trọng sự tự lập đến mức thấy khó chịu khi bị ai đó lại quá gần, ngại bày tỏ cảm xúc và hay lùi ra xa đúng lúc mối quan hệ cần thân thiết hơn. Tiếng Anh gọi là avoidant attachment; trên mạng, người ta hay nói gọn là “kiểu né tránh” hay “người né tránh trong tình yêu”.
| Nghĩa ngắn | Xu hướng giữ khoảng cách cảm xúc, ngại phụ thuộc và ngại để người khác phụ thuộc vào mình |
| Thuộc | Thuyết gắn bó (John Bowlby, Mary Ainsworth); một trong các kiểu gắn bó không an toàn |
| Tiếng Anh | Avoidant attachment; ở người lớn chia thành dismissive-avoidant và fearful-avoidant |
| Lưu ý | Là khuynh hướng trong quan hệ, không phải một bệnh hay một lời chẩn đoán |
Gắn bó né tránh là gì?
Thuyết gắn bó bắt đầu từ việc quan sát trẻ nhỏ. John Bowlby cho rằng em bé nào cũng cần một người chăm sóc làm “chỗ dựa an toàn”. Mary Ainsworth sau đó dựng một thí nghiệm có tên Tình huống lạ: cho trẻ khoảng một tuổi tạm xa người chăm sóc trong phòng lạ rồi đoàn tụ, và ghi lại phản ứng.
Phần lớn trẻ khóc khi mẹ đi và tìm đến mẹ khi mẹ về. Một nhóm thì khác: trông bình thản khi mẹ rời phòng, lúc mẹ quay lại thì quay đi, không đòi bế. Nhóm này được xếp vào kiểu né tránh. Các đo đạc sau đó cho thấy những em bé “bình thản” ấy thật ra cũng căng thẳng không kém, chỉ là đã học cách giấu đi.
Đến cuối thập niên 1980, các nhà nghiên cứu đem khung lý thuyết này áp vào tình yêu của người lớn. Bên cạnh kiểu an toàn và kiểu lo âu, họ mô tả những người lớn né tránh, sau này được chia làm hai nhánh:
- Né tránh kiểu xa cách (dismissive-avoidant): nghĩ tốt về bản thân, ít trông chờ ở người khác, tin rằng mình không cần ai.
- Né tránh kiểu sợ hãi (fearful-avoidant): vừa muốn gần vừa sợ bị tổn thương, nên lúc kéo lại gần, lúc đẩy ra xa. Kiểu này ít gặp hơn.
Thấy người né tránh qua những chuyện nhỏ trong một mối quan hệ
Những dấu hiệu dưới đây chỉ để tự soi mình hoặc hiểu người bên cạnh, không dùng để kết luận về ai.
- Thoải mái khi mọi thứ còn nhẹ nhàng, nhưng bắt đầu lạnh đi khi đối phương nói chuyện tương lai, ra mắt gia đình hay gọi tên mối quan hệ.
- Gặp chuyện buồn thì tự xoay xở, ít khi kể; được hỏi han nhiều lại thấy ngột ngạt.
- Né những cuộc nói chuyện về cảm xúc, đổi đề tài hoặc im lặng rút lui khi có mâu thuẫn. Kiểu im lặng này đôi khi bị nhầm với việc cố ý im lặng để trừng phạt, dù động cơ khác hẳn.
- Rất đề cao không gian riêng, thời gian riêng; dễ chú ý vào khuyết điểm của người yêu khi hai người bắt đầu thân.
- Nhắn tin thưa dần, hẹn rồi lùi, có khi biến mất một thời gian rồi quay lại như không có gì.
Người né tránh không phải là người không biết yêu. Họ vẫn có nhu cầu được gắn bó, chỉ là sự gần gũi chạm vào một nỗi sợ cũ: sợ mất tự do, sợ bị phụ thuộc, sợ thất vọng.
Né tránh khác hướng nội, khác gắn bó lo âu
| Khái niệm | Cốt lõi | Khi người kia lại gần |
|---|---|---|
| Gắn bó né tránh | Ngại sự thân mật về cảm xúc | Lùi ra, cần khoảng cách |
| Gắn bó lo âu | Sợ bị bỏ rơi, cần được trấn an | Thấy yên tâm, muốn gần hơn nữa |
| Hướng nội | Nạp năng lượng bằng thời gian yên tĩnh | Vẫn có thể rất thân mật với vài người |
Một người thiên về đời sống nội tâm thích ở một mình sau ngày dài, nhưng không vì thế mà sợ nói “anh thương em”. Ngược lại, có người rất sôi nổi ngoài đám đông mà vẫn né mọi cuộc trò chuyện sâu. Điều trớ trêu hay được nhắc là người né tránh và người lo âu thường bị nhau thu hút: một người càng đuổi theo, người kia càng chạy.
Vì sao một người trở nên né tránh?
Các nghiên cứu về gắn bó thường nhắc đến môi trường chăm sóc thuở nhỏ. Khi người chăm sóc hay lạnh nhạt, ít đáp lại lúc trẻ khóc, hoặc chê trách mỗi khi trẻ đòi được dỗ dành, đứa trẻ dần rút ra kết luận rằng bày tỏ nhu cầu chẳng ích gì, tốt nhất là tự lo. Việc bị đòi hỏi phải tự lập quá sớm cũng được nhắc tới.
Tuổi thơ không phải là tất cả. Những mối tình cũ từng làm tổn thương, những lần tin rồi bị phụ, tính khí bẩm sinh đều có phần. Theo tổng hợp nghiên cứu về gắn bó ở người lớn, phần đông giữ kiểu gắn bó khá ổn định, nhưng một bộ phận đáng kể có thay đổi theo thời gian; một mối quan hệ bền và đáng tin, hoặc quá trình trị liệu, có thể giúp người né tránh dần thấy an toàn hơn với sự gần gũi.
Nếu kiểu né tránh khiến bạn lặp đi lặp lại những cuộc chia tay giống nhau, hoặc làm bạn thấy cô đơn kéo dài, hãy cân nhắc trò chuyện với một chuyên gia tâm lý. Các bài trắc nghiệm trên mạng chỉ để tham khảo, không thay được việc gặp nhà tâm lý; cũng có thể đọc trước buổi trị liệu tâm lý thường diễn ra thế nào để bớt ngại.
Mạng xã hội hay quy mọi chuyện về chữ daddy issues, nhưng gắn bó né tránh có nhiều nguyên nhân hơn quan hệ với cha.
Yêu một người né tránh: những điều nên biết
Người gắn bó né tránh có yêu thật không?
Có. Kiểu gắn bó nói về cách một người xử lý sự gần gũi, không đo được độ sâu tình cảm. Họ thường thể hiện tình cảm bằng việc làm hơn là lời nói, và cần thời gian để tin rằng thân mật không đồng nghĩa với mất tự do.
Gắn bó né tránh trong tình yêu thể hiện ra sao?
Hay gặp nhất là mô hình “tiến một bước, lùi hai bước”: gần gũi được một thời gian thì bỗng xa cách, ít nhắn tin, né nói chuyện nghiêm túc. Khi không bị thúc ép, họ thường quay lại.
Né tránh sợ hãi khác né tránh xa cách thế nào?
Người né tránh xa cách tin mình không cần ai và khá bình thản khi một mình. Người né tránh sợ hãi thì khao khát được gần nhưng sợ bị tổn thương, nên cảm xúc dao động mạnh hơn.
Kiểu gắn bó né tránh có thay đổi được không?
Được, dù cần thời gian. Hiểu rõ khuôn mẫu của chính mình, tập gọi tên cảm xúc, có một người bạn đời kiên nhẫn và, khi cần, có sự đồng hành của nhà tâm lý là những yếu tố hay được nhắc đến.