Gà trống và cáo là bài thơ ngụ ngôn của La Fontaine kể chuyện con cáo bày lời “muôn loài hòa thuận” để dụ gà trống xuống đất, nhưng gà khôn hơn đã lừa lại cáo. Dưới đây là bản dịch thơ của Nguyễn Văn Vĩnh, nhan đề gốc “Gà trống và Hồ ly”, kèm chú thích, ý nghĩa và nguồn gốc của truyện.
Truyện Gà trống và cáo
Trên cành cây con gà trống đậu,
Đã khôn-ngoan lại láu việc đời.
Hồ-ly đến ngọt mấy lời:
— Đôi ta hết giận, tới thời hòa-an.
Nay trong khắp thế-gian thân-ái
Tình anh em tôi lại thưa anh
Xuống đây hôn cái tỏ tình;
Trăm nơi còn phải chạy nhanh mới cùng,
Rầy mặc sức vẫy-vùng đi lại,
Tôi với anh hết hại lẫn nhau.
Từ đây anh chớ lo-âu,
Khi nào có việc muốn cầu đến em,
Gọi một tiếng ngày đêm cũng lại,
Xuống đây hôn gọi ngãi đồng-bào.
Gà rằng:
— Mầng rỡ xiết bao!
Tin này biết lấy cách nào tỏ vui?
Lời anh nói thì tôi thêm trọng.
Kìa ngó xa thấy bóng chó săn,
Hai anh đang chạy tới gần
Ý chừng cũng một tin thân-ái này.
Đợi tôi đó xuống ngay lập tức,
Để bốn ta cùng được hôn nhau…
Hồ-ly nghe chửa rứt câu,
Vội vàng một mạch cắm đầu chạy nhanh.
— Thôi anh nghỉ để dành khi khác,
Kẻo em còn chạy các nơi xa.
Nói rằng cẳng bốn chân ba,
Nghĩ mưu không đắt, Hồ ta giận mình.
Gà thấy hắn thất-kinh đắc-ý:
Lừa thằng gian thích-chí dường bao!
Theo La Fontaine, Nguyễn Văn Vĩnh dịch (bài “Gà trống và Hồ ly”), Thơ ngụ ngôn La Fontaine (bản in 1928)
Chú thích:
- Hồ-ly: con cáo (chữ Hán “hồ ly”). Láu việc đời: tinh ranh, từng trải. Hòa-an: hòa thuận, yên ổn.
- Trăm nơi còn phải chạy nhanh mới cùng: cáo nói mình còn phải chạy khắp trăm nơi để báo tin, ý giục gà xuống cho nhanh.
- Gọi ngãi đồng-bào: tỏ tình nghĩa như anh em ruột thịt. Mầng: mừng.
- Chửa rứt câu: chưa dứt câu. Cẳng bốn chân ba: chạy hối hả, cũng như “ba chân bốn cẳng”.
- Mưu không đắt: mưu không thành. Thất-kinh: hoảng sợ. Thích-chí dường bao: thích thú biết bao.
Ý nghĩa truyện Gà trống và cáo
Lời ngọt chưa chắc là lời thật
Cáo mở đầu bằng một tin “lớn”: muôn loài đã hết thù hằn, từ nay sống như anh em. Tin càng đẹp thì càng dễ làm người nghe mất cảnh giác. Nhưng mọi lời của cáo đều quy về một yêu cầu: xuống đây. Truyện dạy ta nhìn vào điều người kia thật sự muốn mình làm, thay vì chỉ nghe họ nói hay đến đâu. Một lời mời có lợi mà buộc mình phải rời chỗ an toàn ngay lập tức thì càng phải nghi.
Gà trống thắng nhờ bình tĩnh
Gà không cãi, không vạch mặt cáo. Nó làm như tin, còn tỏ vẻ vui mừng, rồi đưa ra một “tin thân ái” khác: hai chú chó săn đang chạy tới để cùng hôn nhau. Nếu cáo nói thật thì chẳng có gì phải sợ; cáo bỏ chạy chính là lời thú nhận. Đó là cách đáp trả rất thông minh: dùng chính lý lẽ của kẻ gian để lật tẩy nó.
Kẻ lừa người lại bị lừa
Câu kết của bản dịch, “Lừa thằng gian thích-chí dường bao”, chuyển ý câu thơ cuối của La Fontaine: lừa được kẻ lừa đảo thì vui gấp đôi. Người Việt có những câu tương tự như “vỏ quýt dày có móng tay nhọn”. Với người đọc hôm nay, truyện nhắc rằng kẻ chuyên bày mưu thường không ngờ có ngày bị chính mánh khóe của mình quay lại, như con cáo trong truyện Quạ và cáo lần này đã gặp đối thủ.
Nguồn gốc truyện Gà trống và cáo
Bài thơ là Le Coq et le Renard, bài số 15, quyển II tập Fables của La Fontaine (1668). Ở Việt Nam, Trương Minh Ký dịch thành thơ lục bát với nhan đề “Con gà với con chồn” (1884). Bản ở trên của Nguyễn Văn Vĩnh (1882–1936), in trong tập Thơ ngụ ngôn La Fontaine (1928) và được Cảo Thơm in lại năm 1970; văn bản theo bản số hóa trên Wikisource, giữ các gạch nối của bản in cũ.
Trong chương trình Tiếng Việt cũ, sách Tiếng Việt 4 tập một có bài tập đọc thơ “Gà Trống và Cáo” (trang 50), ghi theo La Phông-ten, là một bản dịch khác của cùng bài thơ. Sách Tiếng Việt 1 Cánh diều hiện nay có bài đọc “Cáo và gà” ở Bài 121: uân, uât, nhưng cốt truyện khác: gà bị cáo đớp được rồi mới bày cho cáo mở miệng nói để bay thoát.
Câu hỏi thường gặp
Gà trống đã làm gì để cáo bỏ chạy?
Gà giả vờ mừng rỡ rồi báo có hai con chó săn đang chạy tới để cùng “hôn nhau”. Cáo sợ chó săn nên viện cớ còn phải đi xa và cắm đầu chạy mất.
Truyện Gà trống và cáo khuyên chúng ta điều gì?
Truyện nhắc ta chớ dễ dãi nghe theo lời đường mật, phải tỉnh táo trước kẻ xấu, và có thể dùng trí khôn để đối phó với kẻ gian. Muốn đọc thêm những con cáo khác trong ngụ ngôn, bạn xem Cáo và dê con hoặc Cáo và cò.