Cáo và cò là truyện ngụ ngôn có từ thời Aesop và được La Fontaine viết lại: cáo mời cò ăn cháo trong đĩa nông, cò mời lại cáo ăn thịt trong chiếc bình cổ cao. Dưới đây là bản dịch văn xuôi của Trương Minh Ký in năm 1886 (cáo được gọi là “chồn”), kèm chú thích, ý nghĩa và nguồn gốc truyện.
Truyện Cáo và cò
Ngày kia con chồn xài phí nhiều hơn thường, cầm con cò ở lại ăn cơm chiều. Cỗ tiệc không có dọn chi cho nhiều: nội đồ chồn đãi thì có một thứ cháo lỏng: anh va ăn ở bỏn sẻn gắt gớm. Nó dọn cháo ấy trong cái dĩa trẹt; cò mỏ dài chẳng gắp được chút chi hết; còn bợm ta liếm như chó liếm nước một hồi ráo cạo.
Muốn báo thù sự gạt lớp ấy, thì cách đó một ít lâu, cò lại mời nó đến ăn. Nó nói với cò rằng: “Mặc ý, vì với bằng hữu thì tôi không có làm thái chút nào hết.”
Tới giờ hẹn nó chạy đến chỗ cò là khách nó; ngợi khen cò ăn ở có phép biết điều, nó cho đồ ăn nấu đà vừa đúng chín hết: nhứt là đang đói đang thèm; chồn có khi nào chẳng thèm chẳng đói. Đánh mùi thịt xắt miếng bay ra thơm, thì hớn hở vui mừng, nó tính đà ngon rồi.
Cò dọn làm khúc nó, trong một bình cao cổ hẹp miệng. Mỏ cò thò vô đó được, còn mỏ chàng va thì cỡ khác. Phải chịu chay lòng trở về chỗ ở, mắc cỡ như chồn cáo bị gà mái bắt, co kẹp đuôi lại, bỏ xuội tai xuống.
Ớ kẻ hay gạt gẫm, ấy là cho bây ta viết ra đây; hãy chắc mình mắc sự giống y như vậy.
Theo La Fontaine, Trương Minh Ký dịch, Truyện Phansa diễn ra quốc ngữ (Sài Gòn, 1886)
Chú thích:
- Con chồn: con cáo. Xài phí nhiều hơn thường: hào phóng khác thường (nói mỉa, vì bữa tiệc rất sơ sài). Cầm ở lại: giữ lại, mời ở lại.
- Anh va, chàng va: anh ta. Bỏn sẻn: keo kiệt. Dĩa trẹt: đĩa nông. Bợm ta: gã láu cá kia.
- Ráo cạo: sạch trơn. Gạt lớp: lừa gạt. Làm thái: làm khách, khách sáo.
- Làm khúc: cắt thành khúc. Chay lòng: bụng vẫn rỗng, chẳng ăn được gì. Bỏ xuội tai: cụp tai xuống.
- Mắc cỡ như chồn cáo bị gà mái bắt: xấu hổ như con cáo mà lại để gà mái bắt được, dịch câu so sánh của La Fontaine.
Ý nghĩa truyện Cáo và cò
Lòng hiếu khách giả tạo
Cáo mời cò ăn tối, nghe thì tử tế, nhưng mọi thứ được sắp đặt để chỉ một mình cáo ăn được: món cháo lỏng múc vào đĩa nông, trong khi khách có cái mỏ dài. Đó là kiểu lịch sự bề ngoài để chơi khăm người khác. Ngày nay ta cũng gặp những lời mời “cho có”, những ưu đãi mà điều kiện đi kèm khiến người nhận chẳng bao giờ dùng được.
Gậy ông đập lưng ông
Cò không cãi, không trách. Nó đáp lễ bằng đúng cách cáo đã làm: một bữa thịt thơm phức đặt trong chiếc bình cổ cao, miệng hẹp, vừa vặn với mỏ cò. Cáo ngửi mùi mà đành về với cái bụng rỗng. Câu kết của người dịch nói thẳng với “kẻ hay gạt gẫm”: hãy chờ mà nhận lại y như vậy. Người Việt gọi đó là gậy ông đập lưng ông.
Có nên ăn miếng trả miếng?
Nhiều bạn đọc thắc mắc cò làm vậy có đúng không. Có thể hiểu cò không làm hại cáo, chỉ cho cáo nếm đúng cảm giác mình từng gây ra, để cáo tự hiểu bài học mà không cần một lời giảng. Tuy vậy, ngoài đời, đáp trả bằng sự khéo léo, đặt ra giới hạn rõ ràng thường tốt hơn là trả đũa. Điều đáng học ở cò là sự bình tĩnh và đúng mực, chứ không phải lòng thù dai.
Nguồn gốc truyện Cáo và cò
Truyện thuộc kho ngụ ngôn Aesop (số 426 trong bảng phân loại Perry). La Fontaine viết lại thành bài Le Renard et la Cigogne, bài số 18, quyển I tập Fables (1668), kết bằng lời nhắn những kẻ lừa đảo hãy chờ bị đối xử y như thế, đúng với câu cuối của bản dịch trên. Con chim trong bản Pháp là cò trắng (cigogne), một số bản kể tiếng Anh đổi thành con sếu.
Trương Minh Ký (1855–1900) đưa bài này vào tập Truyện Phansa diễn ra quốc ngữ (1886), bản dịch văn xuôi 150 bài ngụ ngôn La Fontaine sớm nhất ra chữ quốc ngữ. Văn bản giữ chính tả Nam Kỳ thời ấy (dĩa trẹt, nhứt) theo bản số hóa trên Wikisource; chỉ sửa một lỗi gõ của bản số hóa: “gà mái bát” thành “gà mái bắt”, đúng với câu so sánh trong nguyên tác.
Những con cáo khác trên Văn VN có Con cáo và chùm nho, Cáo cụt đuôi và Quạ và cáo. Đặc điểm chung của thể loại này được tóm lại ở bài truyện ngụ ngôn là gì.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cò không ăn được cháo ở nhà cáo?
Vì cáo múc cháo lỏng vào đĩa nông, mỏ cò dài và nhọn nên không gắp, không húp được; cáo thì liếm sạch một lúc là xong.
Truyện Cáo và cò có bài học gì?
Truyện cho thấy kẻ lừa gạt người khác rồi cũng sẽ bị đối xử y như vậy, và khuyên ta đối xử thật lòng, tôn trọng người khác.