Quạ và cáo là truyện ngụ ngôn quen thuộc từ thời Aesop, được La Fontaine viết lại thành bài thơ thứ hai trong tập Fables: con cáo khen quạ hát hay để cướp miếng pho mát trong mỏ quạ. Dưới đây là bản dịch văn xuôi của Trương Minh Ký in năm 1886, trong đó cáo được gọi là “chồn”, kèm chú thích, ý nghĩa và nguồn gốc truyện.
Truyện Quạ và cáo
Con quạ đậu trên cây kia, mỏ ngậm một miếng bánh sữa.
Con chồn đánh mùi đến nói cái hơi nầy: “Chào cụ quạ! Cụ lịch sự dường nào! Tôi coi hình cụ xinh tốt quá chừng! Chẳng nói dối, cái lòng cụ đã tốt thật, mà cái tiếng cụ tốt nữa, thì chẳng ai bì được, cụ ắt là đầu đàng các khách rừng nầy.”
Quạ nghe lời ấy bỗng chẳng xiết vui mừng; bèn muốn tỏ tiếng tốt mình, mới mở mỏ rộng ra, làm rớt miếng ăn của nó xuống.
Chồn thực phứt đi, lại rằng: “Ớ cụ kia, hãy biết rằng: kẻ dua nịnh nào cũng ăn xài người nghe lời nói: cái lời dạy đây đáng một miếng bánh sữa, chẳng không.”
Con quạ mắc cỡ và lúng túng mới thề chẳng cho ai gạt gẫm nó nữa, mà biết khôn thì đã dại rồi. (Bởi tin nên mắc, vì nghe mới lầm)
Theo La Fontaine, Trương Minh Ký dịch, Truyện Phansa diễn ra quốc ngữ (Sài Gòn, 1886)
Chú thích:
- Con chồn: người dịch gọi con cáo (tiếng Pháp renard) là chồn, cách gọi phổ biến ở Nam Kỳ thời ấy.
- Bánh sữa: pho mát (tiếng Pháp fromage). Đánh mùi: đánh hơi, ngửi thấy mùi.
- Nói cái hơi nầy: nói theo giọng điệu như sau. Lịch sự: ở đây nghĩa là đẹp đẽ, sang trọng.
- Đầu đàng các khách rừng: đứng đầu muôn loài trong rừng. Thực phứt đi: đớp gọn lấy ngay (hiểu theo văn cảnh).
- Ăn xài người nghe lời nói: sống nhờ vào kẻ chịu nghe mình nịnh. Chẳng không: không phải cho không, đáng cái giá ấy.
Ý nghĩa truyện Quạ và cáo
Lời khen có giá của nó
Cáo không dùng sức, cũng chẳng trèo cây. Nó chỉ dùng lời: khen dáng, khen lòng, rồi khen giọng, đẩy quạ lên làm “đầu đàng” cả khu rừng. Quạ vốn không hát hay, nhưng ai cũng muốn tin mình có tài, nên chỉ cần một lời tâng bốc là mở mỏ. Bài học trực tiếp là hãy dè chừng những lời khen quá đà, nhất là khi người khen đang nhòm ngó thứ mình đang giữ.
Kẻ nịnh sống nhờ người thích được nịnh
Câu cáo nói sau khi đớp được miếng ăn là phần “bài học” mà La Fontaine gửi vào miệng nhân vật: kẻ nịnh hót kiếm sống bằng cái tai của người nghe. Lỗi không chỉ ở cáo gian xảo mà còn ở quạ ham danh. Ngày nay, câu chuyện ấy vẫn lặp lại trong những lời quảng cáo “dành riêng cho người sành điệu”, những tin nhắn báo trúng thưởng hay những lời mời đầu tư hứa hẹn chỉ người tinh tường mới nhận ra cơ hội. Biết tự đánh giá đúng mình là cách phòng thân tốt nhất.
Khôn ra thì đã muộn
Câu kết của bản dịch, quạ thề không để ai gạt nữa “mà biết khôn thì đã dại rồi”, nói một điều chua chát: nhiều bài học chỉ được thuộc sau khi đã trả giá. Người dịch còn thêm một câu tục ngữ trong ngoặc, “Bởi tin nên mắc, vì nghe mới lầm”, như lời bàn của người kể chuyện Việt.
Nguồn gốc truyện Quạ và cáo
Truyện có trong kho ngụ ngôn Aesop (số 124 trong bảng phân loại Perry). Ở bản Hy Lạp, quạ ngậm một miếng thịt; nhà thơ La Mã Phaedrus (thế kỷ I) đổi thành miếng pho mát, và La Fontaine giữ chi tiết ấy trong bài Le Corbeau et le Renard, bài số 2, quyển I tập Fables (1668), đặt ngay sau bài Ve sầu và kiến. Nhà tư tưởng Rousseau trong sách Émile (1762) từng phân tích bài thơ này để cho rằng trẻ nhỏ dễ muốn bắt chước con cáo hơn là thương con quạ.
Trương Minh Ký (1855–1900) dịch bài này hai lần: một bản thơ in năm 1884 và bản văn xuôi ở trên, in năm 1886 trong tập Truyện Phansa diễn ra quốc ngữ (Phansa là cách phiên tên nước Pháp). Văn bản giữ nguyên chính tả Nam Kỳ cuối thế kỷ XIX (nầy, đầu đàng) theo bản số hóa trên Wikisource. Cùng cốt truyện, nhà thơ Thái Bá Tân có bài thơ Quạ và cáo viết cho thiếu nhi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con quạ đánh rơi miếng pho mát?
Vì nghe cáo khen giọng hay, quạ muốn cất tiếng để khoe, mở mỏ rộng ra nên miếng pho mát rơi xuống đúng chỗ cáo đang chờ.
Truyện Quạ và cáo phê phán điều gì?
Truyện phê phán thói nịnh hót để trục lợi và thói ham được khen của người cả tin. Muốn đọc thêm một con cáo khác cũng giỏi tự bào chữa, bạn xem truyện Con cáo và chùm nho; còn khi cáo bị lừa ngược lại thì có truyện Gà trống và cáo.