EQ thấp là cách nói đời thường chỉ người còn yếu ở khả năng nhận ra, gọi tên và điều tiết cảm xúc của chính mình, cũng như đọc được cảm xúc của người xung quanh. Nó không phải một chẩn đoán. Khi ai đó bị chê “EQ thấp”, ý thường là người ấy nói năng vô ý, dễ nổi nóng hoặc không nhận ra mình vừa làm người khác buồn.
| Nghĩa ngắn | Trí tuệ cảm xúc còn hạn chế: khó hiểu và khó điều khiển cảm xúc của mình, của người |
| Gốc từ | EQ: emotional quotient, chỉ số cảm xúc, cách gọi phổ biến của trí tuệ cảm xúc (emotional intelligence) |
| Loại từ | Cụm danh từ, hay dùng như tính từ: “người EQ thấp”, “nói chuyện EQ thấp quá” |
| Sắc thái | Chê, đôi khi nặng lời; trên mạng hay bị dùng như cái nhãn |
EQ thấp là thấp ở chỗ nào?
Các nhà tâm lý mô tả trí tuệ cảm xúc như một chùm kĩ năng chứ không phải một con số duy nhất. Có thể gom thành bốn việc: nhận biết mình đang cảm thấy gì; dùng cảm xúc đó cho suy nghĩ và hành động; điều tiết cảm xúc khi cần; và hiểu, đáp lại cảm xúc của người khác. Gọi ai đó “EQ thấp” tức là cho rằng một hoặc vài mắt xích trong chùm ấy đang lỏng.
Điều cần nói rõ ngay: không có thước đo nào cho ra một điểm EQ chuẩn như điểm thi. Chính giới tâm lý học vẫn còn tranh luận về cách đo, và các bài trắc nghiệm trên mạng chỉ là để tham khảo. Vì vậy “EQ thấp” nên hiểu là một nhận xét về cách cư xử ở một thời điểm, không phải bản án cho cả con người. Phần khái niệm gốc và chuyện EQ khác IQ ra sao đã có ở bài giải nghĩa EQ và trí tuệ cảm xúc; bài này đi vào mặt “thấp” của nó.
Người ta nhận ra EQ thấp qua những gì?
Những biểu hiện dưới đây chỉ là dấu hiệu đời sống, ai cũng có lúc rơi vào một hai điều. Đáng để ý là khi chúng lặp lại thành nếp.
- Nói trúng chỗ đau mà không biết: nhận xét ngoại hình người khác giữa đám đông, đùa đúng lúc bạn mình đang rối, rồi ngạc nhiên vì sao người ta giận.
- Cảm xúc đi trước lời nói: bực là gắt, buồn là bỏ ngang việc, nhắn tin lúc nóng rồi hối hận.
- Khó gọi tên cảm xúc: chỉ biết mình “khó chịu”, không phân biệt được đó là mệt, tủi hay ghen.
- Đổ lỗi trước, xét mình sau: chuyện hỏng là do người khác, do hoàn cảnh; nhận lỗi rất khó.
- Nghe để đáp chứ không nghe để hiểu: người kia chưa nói hết đã chen vào khuyên, hoặc kéo câu chuyện về mình.
Một chi tiết nhỏ mà hay gặp: khi bị phản ứng, người EQ thấp dễ kết luận “tại người ta nhạy cảm quá”. Câu đó nhiều khi đúng, nhưng nếu lần nào cũng nói vậy thì nên tự hỏi lại.
Vì sao một người có EQ thấp?
Trí tuệ cảm xúc được xem là thứ học được, nên “thấp” phần lớn là do chưa có dịp học. Vài nguồn hay được nhắc tới:
Lớn lên trong gia đình ít nói về cảm xúc, nơi khóc bị mắng là yếu đuối, giận thì phải nín, khiến đứa trẻ không có từ ngữ để gọi tên điều mình đang trải qua. Môi trường quá căng thẳng hoặc quá được chiều cũng làm người ta ít phải tập đặt mình vào chỗ người khác. Tính khí bẩm sinh có phần: có người vốn dễ bốc hỏa hơn. Thêm nữa, lúc thiếu ngủ, áp lực thi cử hay công việc dồn dập, ai cũng “tụt EQ” tạm thời.
Tác động thì dễ thấy. Bạn bè dần ngại tâm sự, đồng nghiệp tránh làm chung, những cuộc cãi nhau trong nhà kéo dài hơn mức cần. Người trong cuộc thường cô đơn mà không hiểu vì sao. Tin tốt là các kĩ năng này rèn được: tập dừng vài giây trước khi đáp, tập gọi đúng tên cảm xúc, tập hỏi “bạn đang thấy thế nào” rồi nghe cho hết. Nếu cảm xúc thường xuyên vượt khỏi tầm tay, buồn bã kéo dài hay hay bùng nổ đến mức làm tổn thương người khác, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ để được hỗ trợ đúng cách.
EQ thấp không giống thẳng tính hay hướng nội
| Đặc điểm | Có phải EQ thấp? | Vì sao |
|---|---|---|
| Thẳng tính, nói thật | Không nhất thiết | Người thẳng mà EQ tốt biết chọn lúc, chọn lời; chỉ khi bất chấp người nghe mới thành vấn đề |
| Hướng nội, ít nói | Không | Ít nói là cách nạp năng lượng; nhiều người hướng nội đọc cảm xúc người khác rất tinh |
| Dễ tự ái | Có thể liên quan | Phản ứng quá mức khi bị đụng chạm cho thấy khó điều tiết cảm xúc của mình |
| Vụng giao tiếp vì lạ chỗ | Chưa chắc | Ngượng ngùng khác với không hiểu cảm xúc; quen rồi có thể rất tinh ý |
Ranh giới giữa “nói thẳng” và “nói vô ý” mỏng hơn ta tưởng. Muốn biết mình đang ở bên nào, hãy để ý xem sau câu nói, mình có quan tâm người kia cảm thấy ra sao không. Chuyện phản ứng quá đà khi bị chạm tự ái được bàn kĩ ở bài vì sao người ta dễ dỗi, dễ tự ái, còn mặt ngược lại, khả năng cảm cùng người khác, nằm ở bài đồng cảm và chỗ khác thấu cảm.
Có thể hình dung thế này: người EQ thấp hay trả lời đúng câu hỏi mà quên mất ai đang hỏi. Bạn vừa trượt phỏng vấn kể chuyện, họ liền phân tích ba lỗi bạn mắc. Lời nào cũng đúng, chỉ là đặt sai lúc.
EQ thấp qua vài tình huống quen
EQ thấp có cải thiện được không?
Được. Các kĩ năng cảm xúc cũng như kĩ năng nói hay viết, càng tập càng quen. Bắt đầu từ việc nhỏ như ghi lại cảm xúc trong ngày bằng một từ, hay đếm thầm đến năm trước khi trả lời tin nhắn lúc đang bực.
Người EQ thấp có phải người xấu không?
Không. Nhiều người EQ thấp rất tốt bụng, chỉ là cách thể hiện vụng về. Đánh giá một người cần nhìn vào ý định và việc làm lâu dài, không chỉ vài câu nói lỡ lời.
Bị nói là EQ thấp thì nên phản ứng thế nào?
Thử hỏi lại cụ thể mình đã làm gì khiến người kia nghĩ vậy. Nếu nhận xét có lý, xin lỗi về chuyện đó là đủ; nếu chỉ là câu chê vu vơ trên mạng thì không cần ôm vào lòng.
Trẻ em có EQ thấp không?
Trẻ nhỏ đều đang học cách hiểu cảm xúc, nên chưa nên gắn nhãn. Cha mẹ giúp con bằng cách gọi tên cảm xúc cùng con (“con đang tức vì bạn lấy đồ chơi phải không?”) và làm gương khi chính mình bực bội.