Dystopia là một xã hội tưởng tượng tồi tệ, nơi con người sống trong sợ hãi, bị theo dõi, bị tước tự do hoặc phải chống chọi với một thế giới đã hỏng. Tiếng Việt gọi là phản địa đàng, cũng có người dịch “phản không tưởng”. Trong văn học và điện ảnh, dystopia còn là tên một thể loại: những câu chuyện vẽ ra tương lai u ám để cảnh báo người đọc về hiện tại.
| Nghĩa ngắn | Xã hội hư cấu đáng sợ, ngột ngạt; đối lập với utopia |
| Gốc từ | Hy Lạp: dys- (xấu, khó) + topos (nơi chốn) |
| Thuộc | Thể loại tiểu thuyết, phim; thường gần với khoa học viễn tưởng |
| Dấu hiệu nhận biết | Quyền lực kiểm soát toàn diện, cá nhân bị xóa nhòa, nhân vật chính bắt đầu nghi ngờ |
| Tính từ | dystopian: mang màu phản địa đàng |
Dystopia: một nơi chốn tồi tệ
Muốn hiểu dystopia, nên bắt đầu từ từ đối lập của nó. Năm 1516, Thomas More đặt tên cho hòn đảo lý tưởng trong sách của mình là Utopia, một cách chơi chữ vừa có nghĩa “không nơi nào”, vừa gợi “nơi tốt lành”. Dystopia đi ngược lại: thay phần “tốt” bằng tiền tố Hy Lạp dys- chỉ cái xấu, cái trục trặc. Kết quả là “nơi chốn tồi tệ”.
Chữ này được dùng rõ nghĩa đối lập với utopia từ khá sớm. Năm 1868, khi phát biểu tại Hạ viện Anh về chính sách ruộng đất ở Ireland, nhà triết học John Stuart Mill gọi những người ủng hộ chính sách ấy là dys-topians, ý nói thứ họ đề xuất tệ tới mức không thể thực hiện, trái với một utopia đẹp tới mức không thể thực hiện. Phải sang thế kỷ XX, dystopia mới thành tên gọi phổ biến cho cả một dòng tiểu thuyết.
Ở góc nhìn thể loại, một tác phẩm dystopia thường dựng lên một xã hội tự nhận là trật tự, thậm chí hoàn hảo, rồi để người đọc dần thấy cái giá con người phải trả cho sự hoàn hảo ấy. Về điểm này, dystopia giống như utopia bị lật mặt trái. Cũng vì thế mà nhiều người gọi nó là lời cảnh báo hơn là lời tiên tri.
Bốn cuốn sách làm nên gương mặt thể loại
Không cần đọc hết mọi tác phẩm dystopia mới nhận ra thể loại này. Bốn cuốn sau thường được nhắc tới đầu tiên, mỗi cuốn soi vào một nỗi lo riêng.
Chúng ta của Yevgeny Zamyatin
Cuốn tiểu thuyết Nga viết đầu những năm 1920 kể về một quốc gia nơi con người không có tên, chỉ có số hiệu, sống trong những ngôi nhà bằng kính để ai cũng nhìn thấy nhau. Chi tiết số hiệu thay tên là cách nhanh nhất để nói rằng cá nhân đã bị xóa. Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là một trong những tác phẩm mở đường cho thể loại.
Một chín tám tư của George Orwell
1984, in năm 1949, có lẽ là tiểu thuyết dystopia nổi tiếng nhất. Màn hình theo dõi gắn khắp nơi, khẩu hiệu “Anh Cả đang theo dõi bạn”, và một nhân vật làm nghề sửa lại tài liệu cũ cho khớp với điều chính quyền muốn. Tác dụng của những chi tiết này rất rõ: khi quá khứ có thể bị viết lại, con người mất luôn chỗ dựa để nghĩ khác.
Fahrenheit 451 của Ray Bradbury
Trong thế giới của Bradbury, lính cứu hỏa không dập lửa mà đi đốt sách. Một hình ảnh đảo ngược như vậy đủ cho người đọc thấy xã hội đã lệch tới đâu. Tên sách lấy theo nhiệt độ mà giấy được cho là bắt cháy, một cái tên vừa lạnh lùng vừa gợi hình.
Người truyền ký ức của Lois Lowry
Cuốn tiểu thuyết cho tuổi mới lớn này dựng một cộng đồng yên ổn tới mức không còn đau khổ, nhưng cũng không còn màu sắc và ký ức chung. Cậu bé Jonas được giao nhận lại toàn bộ ký ức của loài người, và chính những ký ức ấy làm cậu nhận ra cái giá của sự yên ổn. Đây là cách vào thể loại nhẹ nhàng hơn cho học sinh, bản dịch tiếng Việt đã có từ lâu.
Dấu hiệu nhận ra một câu chuyện phản địa đàng
Không phải truyện nào buồn, nhiều bạo lực hay có bối cảnh tương lai cũng là dystopia. Thể loại này thường hội đủ phần lớn các dấu hiệu sau:
- Một quyền lực kiểm soát gần như tuyệt đối: chính quyền, tập đoàn hay một hệ thống máy móc quyết định con người được biết gì, nói gì, yêu ai.
- Bề ngoài trật tự: xã hội tự cho là đã giải quyết xong mọi vấn đề; cái ác ẩn sau vẻ ngăn nắp.
- Cá nhân bị xóa nhòa: đánh số thay tên, mặc đồng phục, cấm sách, cấm cảm xúc, cắt đứt quá khứ.
- Nhân vật bắt đầu nghi ngờ: câu chuyện thường đi theo một người dần nhận ra điều sai và tìm cách chống lại, dù không phải lúc nào cũng thắng.
- Bóng dáng hiện tại: nỗi sợ trong truyện phóng to một xu hướng có thật ở thời tác giả viết, như giám sát, tuyên truyền, công nghệ hay thảm họa môi trường.
Dấu hiệu thứ năm là chìa khóa để đọc thể loại này. Hỏi “tác giả đang lo điều gì ở thời của mình?” thường mở ra ý nghĩa của cả tác phẩm.
Dystopia, utopia và hậu tận thế đặt cạnh nhau
| Dystopia | Utopia | Hậu tận thế | |
|---|---|---|---|
| Bức tranh xã hội | Có trật tự nhưng ngột ngạt, bị kiểm soát | Lý tưởng, công bằng, no đủ | Trật tự cũ đã sụp đổ |
| Kẻ thù chính | Chính hệ thống xã hội | Hầu như không có | Thiên tai, dịch bệnh, sự hỗn loạn |
| Cảm xúc gợi ra | Bất an, cảnh tỉnh | Mơ ước, hy vọng | Sinh tồn, mất mát |
Ranh giới không phải lúc nào cũng rạch ròi; nhiều tác phẩm bắt đầu bằng thảm họa rồi dựng lên một xã hội độc đoán trên đống đổ nát. Nguồn gốc và những miền đất lý tưởng trong văn chương phương Đông được kể kỹ trong bài xã hội không tưởng của Thomas More. Với học sinh lớp 7, đem dystopia so với truyện khoa học viễn tưởng của Giuyn Véc-nơ sẽ thấy rõ khác biệt: con tàu ngầm trong bài soạn Cuộc chạm trán trên đại dương là niềm say mê khám phá, còn công nghệ trong dystopia thường là công cụ kiểm soát.
Thử sức với năm câu về dystopia
Câu 1: Một truyện kể về thành phố nơi mọi người đeo vòng tay ghi lại cảm xúc, ai buồn quá ba ngày sẽ bị đưa đi “điều chỉnh”. Đây có phải bối cảnh dystopia không?
Đáp án: Có. Xã hội ngoài mặt hướng tới hạnh phúc, nhưng cảm xúc riêng bị theo dõi và trừng phạt: đó là dấu hiệu kiểm soát toàn diện và xóa nhòa cá nhân.
Câu 2: Xếp mỗi mô tả sau vào utopia, dystopia hoặc hậu tận thế: (a) hòn đảo không ai nghèo đói; (b) thành phố sau trận động đất lớn, người sống sót đi tìm nước sạch; (c) quốc gia cấm mọi cuốn sách xuất bản trước năm thành lập.
Đáp án: (a) utopia; (b) hậu tận thế, vì chưa có hệ thống áp đặt nào, chỉ có cuộc sinh tồn; (c) dystopia, vì quyền lực cắt đứt con người với quá khứ.
Câu 3: Trong Fahrenheit 451, chi tiết lính cứu hỏa đi đốt sách thể hiện dấu hiệu nào của thể loại?
Đáp án: Chi tiết cho thấy quyền lực kiểm soát những gì con người được đọc và nghĩ. Nghề vốn để cứu người bị đảo ngược thành nghề hủy tri thức, làm người đọc giật mình.
Câu 4: Truyện Cuộc chạm trán trên đại dương có thuộc thể loại dystopia không? Vì sao?
Đáp án: Không. Đó là truyện khoa học viễn tưởng phiêu lưu; công nghệ mở ra thế giới mới chứ không trở thành công cụ áp đặt, và không có một xã hội ngột ngạt nào được dựng lên.
Câu 5: Viết đoạn văn 4–5 câu mở đầu một truyện dystopia, trong đó có ít nhất hai dấu hiệu của thể loại.
Đáp án gợi ý: “Ở thành phố Lam, mỗi sáng loa phường đọc tên những người được phép cười trong ngày. Hôm nay không có tên tôi. Mẹ dặn tôi cúi đầu khi đi qua cột camera ở đầu ngõ. Nhưng trong ngăn kéo của bà nội, tôi vừa tìm thấy một cuốn sổ ghi những bài hát mà chưa ai trong thành phố từng nghe.” Đoạn văn có quyền lực kiểm soát cảm xúc, sự giám sát và mầm mống nghi ngờ của nhân vật.
Dystopia trong sách, phim và lời nói thường ngày
Dystopian là gì?
Dystopian là tính từ của dystopia, nghĩa là mang màu sắc phản địa đàng. “A dystopian novel” là một tiểu thuyết dystopia; nói một khung cảnh “trông rất dystopian” nghĩa là nó gợi cảm giác lạnh lẽo, bị kiểm soát như trong phim.
Phản địa đàng là gì?
Là tên tiếng Việt thường dùng cho dystopia. Chữ “địa đàng” chỉ chốn sống tươi đẹp, thêm “phản” để chỉ thế giới ngược lại.
Phim dystopia là gì?
Là phim lấy bối cảnh một xã hội tương lai hoặc hư cấu bị kiểm soát, ngột ngạt. Nhiều phim chuyển thể từ chính các tiểu thuyết cùng thể loại, kể cả loạt phim về những thiếu niên bị buộc vào một cuộc thi sinh tử.
Đọc tiểu thuyết dystopia nên bắt đầu từ đâu?
Người mới đọc có thể chọn Người truyền ký ức vì ngắn và dễ theo, sau đó mới tới 1984 hay Fahrenheit 451. Cách đọc hữu ích là ghi lại những luật lệ của xã hội trong truyện, rồi tự hỏi luật nào giống điều mình đang thấy quanh mình. Muốn hiểu thêm về thể loại văn xuôi dài này, xem bài đặc trưng của thể loại tiểu thuyết.
Một nhánh con nổi tiếng của dystopia là dòng cyberpunk, nơi công nghệ cao đi cùng đời sống thấp: tập đoàn khổng lồ, đô thị đèn neon và con người cấy chip vào cơ thể.