Cyberpunk là gì? Đặc điểm và tác phẩm tiêu biểu của dòng văn học

Cyberpunk là một nhánh của văn học khoa học viễn tưởng, kể về xã hội tương lai nơi công nghệ cực kỳ phát triển nhưng đời sống con người lại bế tắc, bị các tập đoàn khổng lồ chi phối. Từ dòng văn học ấy, cyberpunk lan sang phim, truyện tranh, trò chơi và thành cả một phong cách hình ảnh với thành phố đêm rực đèn neon.

Khái niệm	Tiểu loại khoa học viễn tưởng về tương lai “công nghệ cao, đời sống thấp”
Gốc từ	Tiếng Anh: cyber (máy tính, mạng) + punk (kẻ nổi loạn, ngoài lề)
Thuộc	Thể loại khoa học viễn tưởng; ra đời trong văn học Mỹ đầu thập niên 1980
Dấu hiệu nhận biết	Đô thị tương lai u tối, tập đoàn thao túng, nhân vật ngoài lề, cơ thể gắn máy

Cyberpunk được hiểu thế nào trong văn học?

Tách đôi chữ ra sẽ thấy gần hết ý nghĩa. Cyber gợi thế giới máy tính, mạng, người máy. Punk vốn chỉ dòng nhạc và lối sống nổi loạn của giới trẻ phương Tây những năm 1970, rộng ra là kẻ đứng ngoài trật tự. Ghép lại, cyberpunk là câu chuyện về những con người bên lề sống giữa một thế giới công nghệ cao.

Chữ này xuất hiện lần đầu làm tên một truyện ngắn của nhà văn Mỹ Bruce Bethke, đăng trên tạp chí Amazing Stories năm 1983. Sau đó biên tập viên Gardner Dozois dùng nó để gọi chung một nhóm nhà văn trẻ có lối viết giống nhau, và cái tên bám luôn vào cả dòng văn học. Tác phẩm được coi là định hình thể loại là tiểu thuyết Neuromancer (1984) của William Gibson.

Người trong giới hay tóm cyberpunk bằng cụm “high tech, low life”: công nghệ cao, đời sống thấp. Đây là điểm khác căn bản với khoa học viễn tưởng cổ điển. Khoa học ở đây không đưa con người tới một tương lai tươi sáng; nó nằm trong tay số ít kẻ có quyền, còn số đông vẫn nghèo khổ, chỉ là nghèo khổ giữa những tòa nhà chọc trời.

Năm dấu hiệu để nhận ra một tác phẩm cyberpunk

Không phải truyện nào có người máy cũng là cyberpunk. Một tác phẩm thường được xếp vào dòng này khi hội tụ phần lớn các dấu hiệu sau:

1. Bối cảnh: đô thị tương lai đông đúc, ẩm thấp, ánh đèn quảng cáo neon, mưa và bóng tối. Thiên nhiên gần như vắng bóng.
2. Quyền lực: tập đoàn công nghệ lớn hơn cả nhà nước, kiểm soát thông tin, thân thể và cả ký ức con người.
3. Nhân vật: tin tặc, lính đánh thuê, kẻ trộm, người vô danh dưới đáy xã hội; thường là phản anh hùng chứ không phải người hùng sáng chói.
4. Thân thể và máy móc: con người cấy ghép bộ phận nhân tạo, kết nối thẳng vào mạng; ranh giới người và máy nhòe đi.
5. Câu hỏi trung tâm: khi công nghệ can thiệp tới tận trí nhớ, cảm xúc, điều gì còn làm nên con người?

Dấu hiệu thứ năm là thứ làm nên chiều sâu. Bỏ nó đi, cyberpunk chỉ còn là phông nền đẹp mắt.

Từ Neuromancer đến Blade Runner: những tác phẩm tiêu biểu

Neuromancer (William Gibson, 1984) kể về một tin tặc bị hủy hoại khả năng truy cập mạng, rồi được thuê làm một phi vụ lớn để đổi lấy cơ hội trở lại. Thế giới trong truyện có đủ mọi dấu hiệu nêu trên, và cách Gibson miêu tả mạng máy tính như một không gian có thể “bước vào” đã ảnh hưởng mạnh tới các tác phẩm về sau.

Blade Runner (đạo diễn Ridley Scott, 1982) chuyển thể từ tiểu thuyết Do Androids Dream of Electric Sheep? (1968) của Philip K. Dick. Phim theo chân một người chuyên truy lùng những “người nhân tạo” do tập đoàn chế tạo. Tác dụng của bối cảnh rất rõ: thành phố Los Angeles mưa dầm, ngập quảng cáo khiến khán giả cảm được sự lạnh lẽo, và khi người nhân tạo biết sợ chết, biết thương nhớ, câu hỏi “ai mới là người” bật ra tự nhiên.

Ở châu Á, manga và anime Nhật góp phần lớn đưa cyberpunk ra toàn cầu với Akira và Ghost in the Shell. Bộ phim The Matrix (1999) kế thừa không khí ấy và đưa nó tới khán giả đại chúng. Gần đây hơn, trò chơi điện tử Cyberpunk 2077 khiến cả thế hệ game thủ quen tên gọi này, dù nhiều người biết tên trò chơi trước khi biết đó là một dòng văn học. Người mới làm quen với hoạt hình Nhật có thể đọc thêm về phong cách hoạt hình Nhật Bản.

Cyberpunk, khoa học viễn tưởng cổ điển và các nhánh “punk”

	Khoa học viễn tưởng cổ điển	Cyberpunk	Steampunk
Thời gian	Thường là tương lai hoặc hiện tại phóng đại	Tương lai gần	Quá khứ thế kỷ 19 được tưởng tượng lại
Công nghệ	Tàu ngầm, tàu vũ trụ, phát minh lớn	Máy tính, mạng, cấy ghép, trí tuệ nhân tạo	Máy hơi nước, bánh răng, khinh khí cầu
Thái độ với khoa học	Phần nhiều tin tưởng, ngưỡng mộ	Hoài nghi, cảnh báo	Hoài cổ, lãng mạn
Nhân vật	Nhà bác học, nhà thám hiểm	Tin tặc, kẻ ngoài lề	Nhà phát minh, nhà phiêu lưu

Học sinh lớp 7 đã gặp khoa học viễn tưởng cổ điển qua Giuyn Véc-nơ. Trong bài soạn Cuộc chạm trán trên đại dương, chiếc tàu ngầm Nau-ti-luýt là niềm tự hào của trí tuệ con người. Đặt cạnh nó một truyện cyberpunk, ta thấy rõ một trăm năm đã đổi cái nhìn về khoa học: từ kinh ngạc sang lo âu.

Ngoài steampunk, người ta còn tạo ra biopunk (xoay quanh công nghệ sinh học, biến đổi gen) và nhiều chữ ghép “-punk” khác. Ở mảng hình ảnh, phong cách neon tím xanh của cyberpunk cũng được giới trẻ gọi là một kiểu gu thẩm mỹ riêng trên mạng xã hội.

Người anh em gần gũi nhất mà học sinh hay gặp là dòng steampunk, thế giới của khí cầu bọc đồng và người máy chạy bằng nồi hơi.

Luyện tập nhận biết yếu tố cyberpunk

Câu hỏi quanh chữ cyberpunk

Cyberpunk là thể loại gì?

Là một tiểu loại của khoa học viễn tưởng, ra đời trong văn học Mỹ đầu thập niên 1980, sau đó mở rộng sang điện ảnh, anime, trò chơi. Đặc trưng là tương lai công nghệ cao đi cùng xã hội suy đồi.

Phong cách cyberpunk là gì?

Là lối tạo hình lấy cảm hứng từ thế giới cyberpunk: tông màu tím, xanh, hồng neon trên nền tối, đô thị đêm, trang phục áo da, kính bảo hộ, chi tiết máy móc. Phong cách này gặp nhiều trong ảnh, thời trang, thiết kế đồ họa.

Cyberpunk 2077 là gì?

Là một trò chơi điện tử nhập vai lấy bối cảnh thành phố tương lai đúng chất cyberpunk. Tên trò chơi lấy từ chính tên dòng văn học này.

Cyberpunk đọc như thế nào?

Theo tiếng Anh, chữ này đọc gần như “xai-bơ-pănk”, trọng âm rơi vào âm đầu. Người Việt thường giữ nguyên cách viết, không phiên âm.