Utopia là một xã hội tưởng tượng mà ở đó mọi thứ gần như hoàn hảo: công bằng, no đủ, con người sống hòa thuận. Tiếng Việt thường dịch là “xã hội không tưởng”, có khi gọi là “địa đàng” hay “thiên đường trên mặt đất”. Từ này do Thomas More đặt ra năm 1516, và ngày nay người ta còn dùng tính từ utopian để chê một kế hoạch đẹp nhưng khó thành hiện thực.
| Nghĩa ngắn | Xã hội lý tưởng chỉ có trong tưởng tượng |
| Gốc từ | Ghép từ tiếng Hy Lạp ou (không) + topos (nơi chốn): “nơi không có thật” |
| Cách dịch | Không tưởng, xã hội không tưởng, địa đàng |
| Trái nghĩa | Dystopia: xã hội tồi tệ, ngột ngạt (phản địa đàng) |
| Sắc thái | Trung tính khi nói về văn học; hơi chê khi nói một ý tưởng “utopia quá” |
Utopia: cái tên nghĩa là “không ở đâu cả”
Năm 1516, Thomas More, một học giả và chính khách người Anh, cho in một cuốn sách bằng tiếng Latinh kể về hòn đảo tên Utopia. Ở đó, theo lời một nhà du hành, người dân sống chung theo những luật lệ hợp lý, ai cũng lao động và chẳng ai phải đói. Cái tên ông chọn là một lối chơi chữ: ou-topos nghĩa là “không có nơi nào”, nhưng đọc lên lại giống hệt eu-topos, “nơi tốt lành”. Ngay trong cái tên đã có sẵn câu hỏi: một nơi tốt đẹp như vậy liệu có tồn tại không?
Từ tên riêng của một hòn đảo, utopia dần thành danh từ chung, chỉ bất kỳ xã hội hoàn hảo nào được hình dung ra. Ý tưởng này còn cũ hơn cuốn sách của More nhiều. Nhiều nền văn hóa đã có giấc mơ về một miền đất yên bình, chỉ là chưa ai gọi nó bằng chữ ấy.
Nhận ra một utopia qua những dấu hiệu nào
Dù trong tiểu thuyết, trong phim hay trong lời bàn tán thường ngày, một bức tranh utopia hay có mấy nét chung:
- Không có đói nghèo, chiến tranh hay bất công; mọi nhu cầu cơ bản đều được lo đủ.
- Con người sống hòa hợp với nhau và với thiên nhiên, ít khi phải tranh giành.
- Thường nằm ở một nơi cách biệt: đảo xa, thung lũng kín, tương lai xa xôi.
- Người kể thường là kẻ từ ngoài lạc vào, nhìn thấy rồi phải rời đi.
Trong đời sống, từ này hay được dùng khi ai đó mô tả một nơi quá lý tưởng: “Công ty mơ ước gì mà không deadline, không họp, lương cao, nghe như utopia vậy.” Câu đó vừa khen, vừa ngầm ý nghi ngờ.
Vì sao con người cứ mãi vẽ ra những xứ sở hoàn hảo?
Hình dung một xã hội tốt đẹp thường là cách gián tiếp để nói về những gì đang chưa ổn. Bản thân More viết Utopia trong lúc nước Anh có nhiều bất công, và hòn đảo của ông như một tấm gương soi lại thời của mình. Khi đời sống nhiều khổ cực, chiến loạn, người ta càng muốn tin rằng ở đâu đó có một chốn bình yên.
Giấc mơ utopia có hai mặt. Nó cho con người một hướng để vươn tới, giống như lý tưởng sống mà mỗi người tự đặt cho mình: biết đâu là điều tốt đẹp thì mới biết mình cần sửa gì. Nhưng nếu cố ép mọi người vào một khuôn “hoàn hảo” do vài người định sẵn, giấc mơ có thể hóa thành điều ngược lại. Chính nỗi lo ấy đã sinh ra cả một dòng văn học riêng về dystopia.
Ở mức cá nhân cũng vậy. Mơ về một cuộc sống lý tưởng là chuyện bình thường, và nhiều ước mơ lớn lúc đầu nghe cũng xa vời. Vấn đề chỉ đến khi người ta sống mãi trong tưởng tượng mà quay lưng với đời thực.
Utopia, dystopia và chốn đào nguyên đặt cạnh nhau
| Utopia | Dystopia | Đào nguyên | |
|---|---|---|---|
| Nghĩa | Xã hội lý tưởng tưởng tượng | Xã hội tưởng tượng tồi tệ, bị kiểm soát | Chốn sống yên vui, tách biệt với thế gian |
| Nguồn | Sách của Thomas More, 1516 | Dùng như từ trái nghĩa của utopia | Bài ký Đào hoa nguyên ký của Đào Tiềm (Trung Quốc) |
| Cảm xúc gợi ra | Mơ ước, hy vọng | Lo âu, cảnh tỉnh | Thanh thản, thoát tục |
| Ví dụ văn học | Đảo Utopia của More | Tiểu thuyết 1984 của George Orwell | Cõi tiên trong chuyện Từ Thức |
Ba khái niệm khác nhau ở chỗ: utopia thiên về tổ chức xã hội, dystopia là lời cảnh báo, còn đào nguyên nghiêng về một nơi chốn yên bình, gần với thiên nhiên hơn là với luật lệ.
Những miền đất không tưởng trong văn chương phương Đông
Người đọc Việt Nam có sẵn một hình ảnh rất gần với utopia: chốn đào nguyên. Năm 421, nhà thơ Đào Tiềm (Đào Uyên Minh) viết bài ký về một người đánh cá đi lạc vào rừng hoa đào, qua một cửa hang thì gặp một làng quê yên ổn. Dân làng kể tổ tiên họ trốn loạn từ đời Tần, từ đó sống tự cấp tự túc, không biết bên ngoài đã đổi bao nhiêu triều đại. Người đánh cá ra về, sau quay lại tìm thì không thấy đường vào nữa. Từ đó “đào nguyên” thành cách gọi một nơi bình yên ngoài thế tục.
Truyện Việt cũng có những cõi như thế. Chàng Từ Thức lạc vào động tiên, sống những ngày êm đềm rồi nhớ nhà mà trở về, thấy cảnh cũ người xưa đã khác. Ai muốn đọc lại có thể xem truyện Từ Thức gặp tiên. Điểm chung đáng chú ý: cả người đánh cá lẫn Từ Thức đều không thể ở lại. Thiên đường trong văn chương thường chỉ được nhìn thấy, không được giữ.
Utopia được hỏi nhiều nhất ở những chỗ nào?
Utopia nghĩa là gì trong tiếng Việt?
Thường được dịch là “xã hội không tưởng” hoặc “địa đàng”. Khi nói về ý tưởng, kế hoạch, người ta dùng chữ “không tưởng” để chỉ điều đẹp nhưng khó thực hiện.
Dystopia là gì, khác utopia thế nào?
Dystopia là xã hội tưởng tượng tồi tệ, nơi con người bị kiểm soát, mất tự do hoặc sống trong sợ hãi. Nếu utopia là giấc mơ đẹp thì dystopia là giấc mơ xấu, thường được viết ra để cảnh báo.
Utopian là gì?
Utopian là tính từ, nghĩa là thuộc về utopia hoặc lý tưởng quá mức. Câu “kế hoạch này hơi utopian” có nghĩa là kế hoạch đẹp nhưng xa thực tế.
Ai đặt ra từ utopia?
Thomas More, học giả người Anh, dùng từ này làm tên cuốn sách in năm 1516. Ông ghép từ hai chữ Hy Lạp để tạo ra một cái tên vừa nghĩa là “không nơi nào”, vừa gợi “nơi tốt đẹp”.