Dục tốc bất đạt là thành ngữ Hán Việt có nghĩa “muốn nhanh thì không tới được”: càng nôn nóng đốt cháy giai đoạn, việc càng dễ hỏng. Hỏi “dục tốc bất đạt nghĩa là gì” thì đó là câu trả lời gọn nhất. Câu này vốn là lời Khổng Tử dặn học trò trong sách Luận ngữ, và nó còn một vế sau ít người nhớ.
| Nghĩa ngắn | Vội vàng muốn xong cho nhanh thì lại không đạt được kết quả |
| Chữ Hán | 欲速不達: dục (muốn) + tốc (nhanh) + bất (không) + đạt (tới, thành) |
| Xuất xứ | Luận ngữ, thiên Tử Lộ, lời Khổng Tử nói với Tử Hạ |
| Loại | Thành ngữ gốc Hán, dùng như một lời khuyên |
| Gần nghĩa | Chậm mà chắc; nhanh nhảu đoảng; tiếng Anh: haste makes waste |
Nghĩa từng chữ của dục tốc bất đạt
Tách từng chữ ra thì nghĩa hiện lên khá rõ. Dục (欲) là muốn, là ham; ta gặp nó trong dục vọng, tham dục. Tốc (速) là nhanh, như trong tốc độ, cấp tốc, thần tốc. Bất (不) là không. Đạt (達) là đến nơi, thành việc, như đạt được, thành đạt.
Ghép lại: ham nhanh thì không đến nơi. Đây là một câu nói đúc kết kinh nghiệm, không phải một từ ghép, nên khi dùng người ta giữ nguyên bốn chữ, không đảo, không bớt. Trong lời nói hằng ngày, nó thường đứng một mình như một lời nhắc: “Từ từ thôi, dục tốc bất đạt.”
Cái hay của câu là nó không chê sự nhanh nhẹn. Nó chê cái muốn nhanh, tức lòng nôn nóng. Làm nhanh vì đã thạo việc là chuyện tốt; làm nhanh vì sốt ruột, bỏ qua các bước cần có, mới là chỗ hỏng.
Lời Khổng Tử dặn Tử Hạ và vế sau của câu
Thiên Tử Lộ của Luận ngữ chép rằng Tử Hạ, một học trò của Khổng Tử, được cử làm quan cai quản đất Cử Phụ (莒父) và đến hỏi thầy cách làm việc chính sự. Khổng Tử đáp, nguyên văn chữ Hán:
無欲速，無見小利。欲速則不達，見小利則大事不成。
Vô dục tốc, vô kiến tiểu lợi. Dục tốc tắc bất đạt, kiến tiểu lợi tắc đại sự bất thành.
Tạm dịch: đừng mong nhanh, đừng chăm chăm vào cái lợi nhỏ. Mong nhanh thì không tới đích; thấy lợi nhỏ thì việc lớn không thành. Như vậy cụm bốn chữ quen thuộc chỉ là nửa đầu của lời khuyên. Nửa sau, kiến tiểu lợi tắc đại sự bất thành, chính là “vế sau” mà nhiều người đi tìm.
Hai vế bổ sung cho nhau. Người làm quan muốn có thành tích ngay thường chọn việc thấy kết quả sớm, dễ khoe, và bỏ qua những việc cần thời gian mới thấy hiệu quả. Khổng Tử nhắc cùng lúc cả cái vội lẫn cái lợi trước mắt vì chúng hay đi đôi. Cùng sách Luận ngữ còn một lời dạy khác đã thành câu cửa miệng là lấy hòa khí làm trọng.
Cũng trong Luận ngữ, Khổng Tử khuyên người làm thầy phải ôn cố tri tân, ôn cái cũ để biết thêm cái mới.
Những câu cùng ý và chỗ dễ hiểu lệch
| Câu nói | Gốc | Ý chính |
|---|---|---|
| Dục tốc bất đạt | Luận ngữ (Trung Hoa) | Nôn nóng thì không thành việc |
| Chậm mà chắc | Tục ngữ Việt | Đi từng bước nhưng vững, kết quả bền |
| Nhanh nhảu đoảng | Thành ngữ Việt | Vội vàng, hấp tấp nên làm hỏng |
| Bạt miêu trợ trưởng (拔苗助長) | Sách Mạnh Tử: người nước Tống kéo cây non cho mau lớn | Ép cho nhanh, kết quả hỏng hết |
| Haste makes waste | Tiếng Anh | Vội thì hoang phí, phải làm lại |
Hiểu lệch thường gặp nhất là coi dục tốc bất đạt như lời bào chữa cho sự chậm trễ. Câu này không khuyên rề rà. Một bạn để bài tập đến sát giờ nộp rồi bảo “dục tốc bất đạt mà” là dùng sai chỗ, vì cái đang hại bạn ấy là thói trì hoãn đến phút chót, không phải sự vội. Trái hẳn với tinh thần của câu là lối “ăn xổi”, “đốt cháy giai đoạn”, muốn có ngay mà không chịu qua từng nấc.
Về cấu tạo, dục tốc bất đạt thuộc lớp thành ngữ, tục ngữ gốc Hán được người Việt mượn nguyên khối, giống tái ông thất mã hay cẩn tắc vô ưu.
Đặt câu với dục tốc bất đạt
- Học tiếng Anh mà đòi một tháng nói trôi chảy thì dục tốc bất đạt, mỗi ngày nửa tiếng đều đặn còn hơn.
- Bố dặn khi tập lái xe: “Dục tốc bất đạt, cứ chạy chậm cho quen tay đã.”
- Đội dự án vội ra mắt sản phẩm khi chưa thử kĩ, lỗi phát sinh liên tục, đúng là dục tốc bất đạt.
- Ôn thi kiểu nhồi một đêm dễ quên sạch; người xưa nói dục tốc bất đạt là vậy.
Câu này cũng là đề tài quen của văn nghị luận về tư tưởng, đạo lí. Bài viết có thể nối nó với đức tính bền bỉ theo đuổi mục tiêu dài hơi: cả hai đều nói rằng kết quả đáng giá cần thời gian tích lũy.
Dục tốc bất đạt: vài điều hay được hỏi
Dục tốc bất đạt nghĩa là gì trong chữ Hán?
Viết là 欲速不達 (giản thể 欲速不达). Dịch sát từng chữ: muốn – nhanh – không – tới. Nghĩa là nóng vội muốn nhanh thì không đạt được mục đích.
Vế sau của dục tốc bất đạt là gì?
Trong Luận ngữ, câu đầy đủ là “Dục tốc tắc bất đạt, kiến tiểu lợi tắc đại sự bất thành”. Vế sau có nghĩa: chỉ nhìn thấy cái lợi nhỏ thì việc lớn không làm nên.
Dục tốc bất đạt tiếng Anh là gì?
Câu tương đương quen thuộc nhất là Haste makes waste. Có người dịch ý thành More haste, less speed hoặc mượn câu Slow and steady wins the race từ truyện rùa và thỏ.
Ai là người nói câu dục tốc bất đạt?
Theo Luận ngữ, đây là lời Khổng Tử nói với học trò Tử Hạ khi Tử Hạ làm quan ở đất Cử Phụ và hỏi về cách cai quản.