Đồn điền là vùng đất rộng lớn chuyên trồng cây công nghiệp như cao su, cà phê, chè để bán, trước đây thường thuộc về địa chủ hay giới tư bản. Nghĩa cũ hơn của từ này là đất do binh lính hay dân được chiêu mộ khai khẩn dưới thời phong kiến. Học sinh gặp từ đồn điền nhiều nhất trong bài lịch sử về thời Pháp thuộc, với những cụm như đồn điền cao su, phu đồn điền.
| Nghĩa ngắn | Vùng đất lớn trồng cây công nghiệp để kinh doanh; nghĩa cũ: đất lính và dân khai hoang thời phong kiến |
| Gốc từ | Hán Việt 屯田: đồn (đóng binh, tụ họp) + điền (ruộng) |
| Loại từ | Danh từ |
| Tiếng Anh | Plantation |
Đồn điền có mấy nghĩa?
Từ điển tiếng Việt ghi hai nghĩa, xếp theo thời gian.
- Nghĩa cũ: đất hoang được lính, hoặc dân do triều đình mộ đến, khai phá và cày cấy thời vua chúa. Đất mới mở ở vùng biên, có lính đóng giữ, gọi là đồn điền.
- Nghĩa thường dùng: một vùng đất rộng, trồng chủ yếu cây công nghiệp để bán, trước kia nằm trong tay địa chủ hay nhà tư bản. Ví dụ: một đồn điền cao su, ông chủ đồn điền.
Điểm chung của cả hai là quy mô. Một mảnh vườn nhà, một thửa ruộng không ai gọi là đồn điền. Từ này luôn gợi ra những cánh đồng hay đồi trồng thẳng hàng một loại cây, nhiều người làm thuê, có người quản lí đứng trên.
Chữ 屯田: lính đóng đồn, cày ruộng
Chữ đồn (屯) có nghĩa là họp lại, đóng quân ở một chỗ. Chỗ binh lính đóng giữ nơi hiểm yếu gọi là đồn; từ đó có đồn trú, đồn binh, và cả đồn biên phòng, đồn công an ngày nay. Chữ điền (田) là ruộng, quen thuộc trong điền chủ, tá điền, điền sản.
Thiều Chửu giảng rằng đóng binh làm ruộng gọi là đồn điền, và về sau họp người khai khẩn ruộng nương cũng gọi bằng tên ấy. Như vậy nghĩa gốc rất cụ thể: lính vừa giữ đất vừa cày cấy để tự nuôi mình, không phải chờ lương thực chở từ xa tới.
Ở nước ta, đồn điền thời phong kiến gắn với việc mở đất về phương Nam. Triều đình đưa lính đến khai hoang, giữ vùng đất mới, rồi mộ thêm dân đến lập làng. Đất ấy là đất công, không thuộc riêng ai. Hiểu nghĩa này rồi thì đọc sử cũ sẽ thấy chữ đồn điền chẳng có gì nặng nề, khác hẳn hình ảnh đồn điền thời thuộc địa.
Đồn điền thời Pháp thuộc trong sách sử
Từ cuối thế kỉ XIX, khi người Pháp đặt ách cai trị, đồn điền đổi hẳn bản chất: thành cơ sở kinh doanh lấy lời. Người Pháp và một số người có thế lực chiếm những vùng đất rộng ở Nam Kỳ, Tây Nguyên, Bắc Kỳ để trồng cao su, cà phê, chè xuất khẩu. Trong đó đồn điền cao su ở miền Đông Nam Bộ là loại nổi tiếng nhất.
Người làm thuê trên các đồn điền phần nhiều là nông dân nghèo được mộ từ Bắc Kỳ và Trung Kỳ, kí giao kèo nhiều năm, sống trong cảnh cực nhọc, bị cai và chủ hà khắc. Họ được gọi là phu đồn điền hay phu cao su; người Pháp còn gọi họ là culi, cái tên mà bài chuyện chữ culi thời thuộc địa có kể nguồn gốc. Vì thế trong văn bản lịch sử, “đồn điền” thường đi cùng các chữ bóc lột, cướp đất, phu mộ.
Khi viết bài lịch sử, nên phân biệt rõ: nói đồn điền của thực dân Pháp là nói chuyện thời thuộc địa; nói lập đồn điền ở thế kỉ XVII, XVIII là nói chuyện khai hoang thời phong kiến.
Đồn điền, dinh điền, trang trại khác nhau ở đâu?
| Từ | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đồn điền | Đất khai hoang có lính đóng (cũ); vùng trồng cây công nghiệp quy mô lớn | Đồn điền cao su |
| Dinh điền (doanh điền) | Việc nhà nước tổ chức khai hoang, lập làng mới; chức quan lo việc đó là Dinh điền sứ | Nguyễn Công Trứ làm Dinh điền sứ |
| Trang trại | Cơ sở sản xuất nông nghiệp của một hộ, một chủ, quy mô vừa | Trang trại nuôi bò sữa |
| Điền chủ, địa chủ | Người có nhiều ruộng đất cho người khác cày thuê | Địa chủ thu tô |
| Đồn | Nơi đóng quân, nơi đặt trụ sở công an, biên phòng | Đồn biên phòng |
Cặp dễ lẫn nhất là đồn điền và dinh điền. Nhà thơ của Bài ca ngất ngưởng từng giữ chức Dinh điền sứ, chiêu dân khai hoang lấn biển, lập nên các huyện Tiền Hải và Kim Sơn; đời làm quan thăng trầm ấy được kể trong bài cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Công Trứ. Việc ông làm là dinh điền, không phải đồn điền theo nghĩa thời Pháp.
Một chi tiết nhỏ để nhớ: thấy chữ đồn điền đi với “cao su”, “chủ”, “phu” là đang đọc chuyện thuộc địa; thấy đi với “lính”, “khai hoang”, “biên giới” là đang đọc chuyện thời các chúa, các vua.
Đồn điền trong bài học lịch sử
Đồn điền tiếng Anh là gì?
Từ tương ứng là plantation, như rubber plantation (đồn điền cao su), coffee plantation (đồn điền cà phê).
Chủ đồn điền là ai?
Là người sở hữu và điều hành đồn điền. Thời Pháp thuộc, chủ đồn điền phần lớn là người Pháp hoặc các công ti tư bản, bên cạnh một số địa chủ người Việt giàu có.
Phu đồn điền là gì?
Là người làm thuê trên đồn điền, chủ yếu là nông dân nghèo kí giao kèo dài hạn. Họ làm việc nặng, lương thấp, chịu nhiều khắc nghiệt, nên cụm từ này gắn với hình ảnh người lao động khổ cực thời thuộc địa.
Đồn điền khác nông trường thế nào?
Cả hai đều là cơ sở nông nghiệp lớn. Đồn điền là từ cũ, gắn với địa chủ, tư bản hay chính quyền thực dân; nông trường là từ dùng sau này, thường chỉ cơ sở sản xuất của Nhà nước.