Điệp cấu trúc là biện pháp tu từ lặp lại cùng một khuôn câu (cùng trật tự các thành phần, cùng kiểu kết hợp từ) ở hai hay nhiều câu, vế câu đặt gần nhau, còn từ ngữ bên trong khuôn thì thay đổi. Sách Ngữ văn hiện hành hay gọi là lặp cấu trúc; tài liệu cũ gọi là điệp cú pháp, phép song hành. Mục đích là nhấn mạnh, tạo nhịp và làm các ý đứng thành hàng ngang nhau.
| Nghĩa | Lặp lại mô hình cú pháp của câu, vế câu hoặc dòng thơ, thay từ ngữ bên trong |
| Tên gọi khác | Lặp cấu trúc, điệp cú pháp, phép song hành, lặp cú pháp |
| Thuộc | Nhóm biện pháp tu từ cú pháp (cạnh liệt kê, đảo ngữ, câu hỏi tu từ) |
| Dấu hiệu nhanh | Hai câu hay hai vế “đọc lên cùng nhịp”, đặt chồng lên nhau thấy khớp từng phần |
Hiểu đúng khái niệm điệp cấu trúc
Điểm mấu chốt nằm ở chữ cấu trúc. Thứ được lặp không phải một từ, mà là cái khung: chủ ngữ đi trước, vị ngữ đi sau, phụ ngữ đứng ở chỗ nào. Khung giữ nguyên, ruột thay đổi. Vì vậy có câu lặp cấu trúc mà không lặp chữ nào, như hai dòng thơ đối nhau trong thơ Đường luật.
Ví dụ dễ thấy: Trời xanh hơn, gió mát hơn, lòng người cũng nhẹ hơn. Ba vế cùng một khuôn [danh từ + tính từ + “hơn”]. Bỏ bất kì vế nào câu vẫn đúng ngữ pháp, nhưng mất đi cái nhịp đều như ba bước chân. Chính nhịp ấy làm người đọc nhớ.
Các sách tu từ học xếp điệp cấu trúc vào nhóm biện pháp tu từ cú pháp, vì nó tác động lên câu chứ không lên nghĩa của một từ như ẩn dụ hay hoán dụ. Xem vị trí của nó giữa các phép khác ở danh sách các phép tu từ kèm ví dụ.
Ba bước nhận ra một câu lặp cấu trúc
- Tìm các câu, vế hoặc dòng thơ đứng sát nhau có độ dài na ná nhau, đọc lên có cùng nhịp ngắt.
- Đặt chúng thẳng hàng và gọi tên thành phần: chủ ngữ, vị ngữ, trạng ngữ, bổ ngữ. Nếu các thành phần xuất hiện theo cùng thứ tự, cùng loại từ, đó là dấu hiệu chính.
- Kiểm xem có chủ ý không: các vế có cùng hướng về một ý (cùng khen, cùng tố cáo, cùng liệt kê), và nếu viết khác đi thì mất nhịp. Hai câu tình cờ cùng kiểu “chủ ngữ + vị ngữ” trong một đoạn văn dài thì chưa gọi là biện pháp tu từ.
Điệp cấu trúc hay đi cùng một từ được lặp ở đầu mỗi vế (gọi là từ “mở khuôn”), như “Chúng…” hay “Ai có…”. Khi đó một câu mang cùng lúc hai biện pháp; trả lời đề đọc hiểu nên nêu cả hai.
Điệp cấu trúc trong ca dao, thơ Nguyễn Trãi, Truyện Kiều và Tuyên ngôn Độc lập
Ca dao về công cha nghĩa mẹ
Công cha như núi Thái Sơn,
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra.
Hai dòng cùng khuôn [công/nghĩa + cha/mẹ + “như” + hình ảnh thiên nhiên]. Khuôn giống nhau đặt cha và mẹ ngang hàng, mỗi người một hình ảnh: núi cao vững chãi, nguồn nước chảy mãi. Đọc lên là nhớ, vì thế câu sống được qua bao đời truyền miệng.
Cảnh chợ quê trong thơ Nguyễn Trãi
Lao xao chợ cá làng ngư phủ,
Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương.
Hai câu thơ thứ năm, thứ sáu trong bài Cảnh ngày hè (Bảo kính cảnh giới, bài 43) dựng song song từng phần: từ láy tượng thanh (lao xao / dắng dỏi), âm thanh (chợ cá / cầm ve), nơi chốn (làng ngư phủ / lầu tịch dương). Phép lặp cấu trúc kết hợp phép đối giúp hai mảng âm thanh, của người và của tạo vật, hòa vào nhau. Bài thơ được giới thiệu kĩ ở bài thơ Cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi.
Chân dung Thúy Vân
Hoa cười ngọc thốt đoan trang,
Mây thua nước tóc tuyết nhường màu da.
Dòng tám chữ chia đôi thành hai vế cùng khuôn [vật đẹp của trời đất + động từ chịu kém + nét đẹp của người]: mây thua nước tóc, tuyết nhường màu da. Nhờ khuôn lặp, Nguyễn Du vẽ được hai nét chân dung chỉ trong một dòng, mỗi nét đều có thiên nhiên lùi lại một bước.
Đoạn kể tội trong Tuyên ngôn Độc lập
Hồ Chí Minh viết liền nhiều câu theo một khuôn: “Chúng lập ra nhà tù nhiều hơn trường học. Chúng thẳng tay chém giết những người yêu nước thương nòi của ta.” Câu nào cũng mở bằng “Chúng” rồi đến một động từ hành động. Khuôn lặp đi lặp lại như những nhát búa, khiến bản cáo trạng dồn dập và đanh thép. Câu hỏi đọc hiểu về đoạn này có trong bài soạn Tuyên ngôn Độc lập theo sách Kết nối tri thức.
Lặp cấu trúc, điệp ngữ và liệt kê khác nhau thế nào?
| Biện pháp | Cái được lặp | Ví dụ |
|---|---|---|
| Điệp cấu trúc | Khuôn câu, trật tự thành phần | Trời xanh hơn, gió mát hơn, lòng người nhẹ hơn. |
| Điệp ngữ | Một từ hay cụm từ cụ thể | Nhớ sao, nhớ sao những buổi chiều quê. |
| Liệt kê | Không lặp; xếp nối nhiều sự vật, hành động cùng loại | Trong cặp có sách, vở, thước, bút chì. |
| Phép lặp (liên kết) | Từ ngữ của câu trước nhắc lại ở câu sau để nối câu | Nhà tôi có cây bàng. Cây bàng ấy… |
Khi một câu vừa lặp từ đầu vế vừa lặp khuôn (“Học để biết, học để làm, học để chung sống”), ta có điệp ngữ đi kèm điệp cấu trúc. Riêng điệp ngữ có ba dạng nối tiếp, cách quãng, vòng; xem phép điệp ngữ lặp từ. Còn lặp từ để nối câu với câu là chuyện của phép lặp trong liên kết câu, không phải tu từ.
Luyện nhận diện lặp cấu trúc: bốn câu có đáp án
Câu 1: Chỉ ra phép lặp cấu trúc trong hai câu ca dao “Công cha như núi Thái Sơn / Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra” và nêu tác dụng.
Đáp án: Hai dòng cùng khuôn “[công/nghĩa] + [cha/mẹ] + như + [hình ảnh thiên nhiên]”. Tác dụng: đặt công lao của cha và mẹ ngang nhau, nhấn mạnh sự lớn lao, bền lâu; tạo nhịp cân đối dễ thuộc, dễ nhớ.
Câu 2: Câu “Đọc để biết, đọc để hiểu, đọc để sống chậm lại” dùng những biện pháp tu từ nào?
Đáp án: Điệp ngữ (lặp cụm “đọc để” ba lần) và điệp cấu trúc (ba vế cùng khuôn “đọc để + động từ”). Hai phép đi cùng nhau làm rõ ba mục đích của việc đọc, xếp theo chiều sâu tăng dần.
Câu 3: Trong hai câu sau, câu nào có lặp cấu trúc? (a) “Sân trường có cây phượng, cây bàng, cây xà cừ.” (b) “Phượng đỏ sân trường, bàng xanh góc lớp.”
Đáp án: Câu (b). Hai vế cùng khuôn [tên cây + màu + nơi chốn]. Câu (a) là liệt kê: chỉ kể nối các loại cây, không có hai vế cùng mô hình.
Câu 4: Viết hai đến ba câu về mùa thi có dùng điệp cấu trúc.
Đáp án tham khảo: “Mùa thi, bàn học sáng đèn muộn hơn. Mùa thi, những cuộc gọi về nhà ngắn hơn. Mùa thi, lời mẹ dặn lại dài hơn.” Ba câu cùng khuôn [Mùa thi, + sự vật + vị ngữ + hơn], nhịp đều gợi không khí khẩn trương mà ấm áp.
Băn khoăn của học sinh khi gặp phép lặp cấu trúc
Lặp cấu trúc là gì, có giống điệp cấu trúc không?
Giống nhau. “Lặp cấu trúc” là tên dùng trong sách Ngữ văn chương trình mới; “điệp cấu trúc”, “điệp cú pháp” là cách gọi quen của tài liệu cũ. Khi làm bài, ghi một tên là đủ.
Tác dụng của điệp cấu trúc là gì?
Thường có ba ý: nhấn mạnh nội dung được lặp; tạo nhịp điệu cân đối, giàu nhạc tính; làm lời văn có sức thuyết phục hoặc giàu cảm xúc hơn. Khi trả lời, gắn mỗi ý với chính câu văn, câu thơ đang xét.
Điệp cấu trúc có phải là phép đối không?
Không hẳn. Phép đối đòi hỏi hai vế cân nhau về số chữ, từ loại, có khi cả thanh bằng trắc và nghĩa đối lập hoặc tương hỗ. Điệp cấu trúc chỉ cần cùng khuôn câu. Hai câu đối nhau trong thơ Đường luật thường là trường hợp lặp cấu trúc chặt chẽ nhất.