Steampunk là một nhánh của khoa học viễn tưởng, dựng câu chuyện trong một thế kỷ XIX tưởng tượng, nơi máy hơi nước phát triển vượt xa thực tế: khí cầu bọc đồng, người máy chạy bằng nồi hơi, máy tính bằng bánh răng. Tên gọi ghép từ steam (hơi nước) với đuôi punk mượn của cyberpunk. Ngoài trang sách, phong cách steampunk còn là một gu thời trang và thiết kế với kính bảo hộ, đồng thau, đồ da.
| Khái niệm | Tiểu loại khoa học viễn tưởng lấy công nghệ hơi nước thế kỷ XIX làm nền |
| Nghĩa tên gọi | steam (hơi nước) + punk (đuôi mượn từ cyberpunk) |
| Thuộc | Văn học, điện ảnh, hoạt hình, trò chơi; cả thời trang và mĩ thuật |
| Dấu hiệu nhận biết | Máy hơi nước, bánh răng, đồng thau, bối cảnh kiểu thời Victoria |
Steampunk: tương lai nhìn từ thế kỷ XIX
Hình dung thế này: nếu người châu Âu năm 1880 được hỏi một trăm năm sau thế giới ra sao, họ sẽ vẽ ra những con tàu bay chạy bằng than, những cỗ máy tính toán to bằng căn phòng, toàn bánh răng và đòn bẩy. Steampunk chính là thứ “tương lai cũ” ấy, được các nhà văn hiện đại viết lại thành truyện. Tiếng Anh gọi lối này là retro-futurism: nhìn ngược về quá khứ để tưởng tượng một tương lai chưa từng xảy ra.
Về mặt thể loại, steampunk là tiểu loại của khoa học viễn tưởng và thường mang dáng dấp lịch sử giả định: câu chuyện đặt ở nước Anh thời nữ hoàng Victoria, ở miền Tây nước Mỹ, hoặc ở một thế giới bịa ra nhưng vận hành bằng hơi nước. Nhiều tác phẩm trộn thêm yếu tố kì ảo, kinh dị, trinh thám.
Cái tên ra đời muộn hơn chính dòng truyện. Theo Wikipedia tiếng Anh và Bách khoa thư khoa học viễn tưởng (SFE), nhà văn K. W. Jeter là người đặt ra chữ này trong một lá thư gửi tạp chí Locus năm 1987. Ông nói đùa theo khuôn chữ cyberpunk để gọi chung loại truyện ông cùng hai bạn viết là Tim Powers và James Blaylock đang theo đuổi: truyện phiêu lưu đặt ở London thế kỷ XIX, đầy máy móc kì quặc. Nét “punk” vì thế chủ yếu là dấu vết của một trò chơi chữ, không bắt buộc tác phẩm nào cũng phải nổi loạn. So với dòng truyện cyberpunk, steampunk thường sáng sủa và giàu chất phiêu lưu hơn.
Năm dấu hiệu nhận ra một thế giới steampunk
- Thời gian và không gian kiểu thế kỷ XIX. Phố xá lát đá, đèn khí, áo đuôi tôm, mũ chóp cao; hoặc một thế giới giả tưởng mang không khí ấy.
- Công nghệ “lạc thời”. Máy móc vượt xa trình độ thật của thời đó nhưng vẫn chạy bằng hơi nước, lò xo, dây cót: tay máy, tàu bay, người máy.
- Chất liệu lộ thiên. Đồng thau, gỗ, da thuộc, đinh tán, đồng hồ đo áp suất; bánh răng không giấu đi mà phô ra như đồ trang trí.
- Nhân vật quen mặt. Nhà phát minh lập dị, phi công khí cầu, thám tử, kẻ trộm quý tộc.
- Tinh thần phiêu lưu và tò mò khoa học. Có tác phẩm còn mượn khung cảnh ấy để nói về mặt trái của công nghiệp hóa: khói bụi, thợ thuyền, khoảng cách giàu nghèo.
Không cần đủ cả năm. Một truyện có bối cảnh thế kỷ XIX nhưng không có cỗ máy lạ nào chỉ là truyện lịch sử; ngược lại, một cỗ máy hơi nước khổng lồ giữa thế giới giả tưởng đã đủ để người đọc nhận ra hơi thở steampunk.
Steampunk đặt cạnh cyberpunk và truyện của Verne
| Tiêu chí | Khoa học viễn tưởng thế kỷ XIX (Verne, Wells) | Steampunk | Cyberpunk |
|---|---|---|---|
| Thời điểm viết | Chính thế kỷ XIX | Cuối thế kỷ XX trở đi | Từ thập niên 1980 |
| Nhìn về đâu | Tương lai của thời mình | Một thế kỷ XIX khác với lịch sử thật | Tương lai gần |
| Công nghệ chính | Tàu ngầm, khí cầu, cỗ máy thời gian | Hơi nước, bánh răng, cơ khí | Máy tính, mạng, cấy ghép điện tử |
| Không khí | Tin vào khoa học, ham khám phá | Phiêu lưu, hoài cổ, nhiều khi hài hước | U tối, đô thị chật chội, tập đoàn chi phối |
Chỗ dễ nhầm nhất là cột đầu. Verne và Wells không viết steampunk; họ là người thế kỷ XIX tưởng tượng tương lai của chính họ. Steampunk ra đời sau, khi người hiện đại mượn lại cái nhìn ấy. Cho nên tiểu thuyết của Verne được coi là nguồn cảm hứng, còn truyện steampunk là “con cháu” của nó.
Từ Verne đến Laputa: các ví dụ steampunk tiêu biểu
Hai vạn dặm dưới đáy biển của Giuyn Véc-nơ
Con tàu ngầm Nau-ti-lút của thuyền trưởng Nê-mô, với phòng máy, ô kính và những thiết bị chưa ai thấy, là một trong những hình ảnh được dân steampunk mượn nhiều nhất. Học sinh lớp 7 gặp con tàu này qua đoạn trích kể lúc tàu chiến Lin-côn đuổi theo một “con quái vật” giữa biển; xem bài soạn Cuộc chạm trán trên đại dương. Tác dụng của chi tiết: cỗ máy vừa thật vừa kì, khiến người đọc tin rằng khoa học có thể làm được mọi điều. Đọc thêm về nhà văn ở trang Giuyn Véc-nơ.
Đêm Morlock và Cỗ máy tính vi sai
Cuốn Morlock Night (1979) của Jeter cho giống người Morlock trong Cỗ máy thời gian của Wells quay ngược thời gian, tràn vào London thế kỷ XIX. Đến năm 1990, William Gibson và Bruce Sterling, hai cây bút của cyberpunk, viết The Difference Engine: chiếc máy tính chạy bằng hơi nước mà Charles Babbage từng phác thảo được chế tạo thật, và thời đại thông tin đến sớm cả trăm năm. Tác dụng: chỉ cần đổi một chi tiết lịch sử, cả thế giới trong truyện rẽ sang hướng khác, buộc người đọc nghĩ lại về chính thời đại của mình.
Laputa và Lâu đài bay của pháp sư Howl
Ở mảng hoạt hình, Laputa: Lâu đài trên không (1986) của Miyazaki Hayao thường được kể như một tác phẩm steampunk kinh điển, với khí cầu, cướp trời và người máy cổ. Lâu đài bay của pháp sư Howl (2004) đưa lâu đài biết đi, tàu chiến bay vào một châu Âu giả tưởng. Tác dụng: chất steampunk làm cho thế giới vừa lạ vừa ấm, máy móc không lạnh lẽo mà có hồn như một nhân vật.
Luyện nhận diện steampunk qua bốn tình huống
Câu 1: Truyện kể một thám tử ở London năm 1888 dùng cánh tay máy chạy bằng hơi nước để phá án. Truyện có phải steampunk không?
Đáp án: Có. Bối cảnh London cuối thế kỷ XIX cộng với một cỗ máy hơi nước vượt thời đại là hai dấu hiệu tiêu biểu.
Câu 2: Tiểu thuyết đặt ở năm 2080, một hacker đột nhập mạng lưới của tập đoàn khổng lồ. Đây là steampunk hay cyberpunk?
Đáp án: Cyberpunk. Truyện nhìn về tương lai gần và xoay quanh máy tính, mạng, tập đoàn; không có bóng dáng hơi nước thế kỷ XIX.
Câu 3: Tiểu thuyết Hai vạn dặm dưới đáy biển có phải steampunk theo nghĩa chặt không?
Đáp án: Không theo nghĩa chặt. Verne viết ở chính thế kỷ XIX về tương lai của thời ông, nên tác phẩm là nguồn cảm hứng, là tiền thân của steampunk.
Câu 4: Một bộ ảnh có cô gái đội mũ chóp cao, đeo kính bảo hộ gọng đồng, áo khoác da với dây đeo bánh răng. Bộ ảnh theo phong cách gì?
Đáp án: Thời trang steampunk. Mũ chóp, kính bảo hộ, đồng thau và bánh răng là những món nhận diện quen thuộc nhất của phong cách này.
Steampunk ngoài trang sách: phim, game, thời trang
Phong cách steampunk gồm những gì?
Thường có mũ chóp cao, áo gi-lê, áo khoác dài hoặc váy corset, găng tay da, kính bảo hộ gọng đồng, đồng hồ quả quýt và các phụ kiện bánh răng. Màu chủ đạo là nâu, đồng, vàng thau, đen.
Steampunk nghĩa là gì trong thời trang và thiết kế?
Là lối phối đồ, làm đồ vật theo cảm hứng máy móc thế kỷ XIX: phô bày bánh răng, đinh tán, ống đồng như chi tiết trang trí. Từ nửa sau thập niên 2000, lối này lan rộng thành một phong trào có hội hè, triển lãm riêng.
Steampunk và cyberpunk khác nhau thế nào?
Steampunk nhìn về một thế kỷ XIX tưởng tượng với hơi nước và bánh răng; cyberpunk nhìn về tương lai gần với máy tính, mạng và đô thị neon. Steampunk thường tươi sáng, phiêu lưu hơn; cyberpunk thường u tối.
Vì sao kính bảo hộ gần như thành biểu tượng của steampunk?
Vì nó gắn với hình ảnh người thợ máy, phi công khí cầu trong khói bụi công nghiệp. Chỉ một cặp kính gọng đồng đặt trên vành mũ là người xem đã đoán ra phong cách, nên đồ hóa trang steampunk gần như bộ nào cũng có.