Nghĩa tử là nghĩa tận là câu nói dân gian nhắc rằng tình nghĩa với người đã mất là phần tình nghĩa sau cùng, nên người sống phải làm cho trọn: đến viếng, chia buồn, gác lại hiềm khích cũ. Ai đang tìm ý nghĩa câu nghĩa tử là nghĩa tận thì có thể hiểu gọn: với người đã khuất, đừng tính toán nữa.
| Nghĩa ngắn | Ơn nghĩa với người chết là ơn nghĩa cuối cùng, cần làm trọn, không so đo |
| Chữ Hán | nghĩa 義 (lẽ phải, tình nghĩa) · tử 死 (chết) · tận 盡 (hết, đến cùng) |
| Loại | Câu nói dân gian, thường được xếp vào tục ngữ về đạo lý |
| Hay dùng khi | Có tang, đi viếng, hoặc khi bàn chuyện cư xử với người vừa qua đời |
Nghĩa tử là nghĩa tận: tách từng chữ
Câu này chỉ có sáu tiếng, chữ nghĩa lặp hai lần, chia đôi đều như một vế đối. Đọc chậm từng chữ sẽ thấy cái lý của nó.
- Nghĩa (義): điều phải làm giữa người với người, cái tình có trách nhiệm đi kèm. Chữ này nằm trong tình nghĩa, ân nghĩa, nghĩa vụ.
- Tử (死): chết. Gặp lại trong sinh tử, tử biệt.
- Tận (盡): hết, tới cùng. Cùng gốc với tận cùng, tận tâm, vô tận.
Ghép lại: cái nghĩa dành cho người chết là cái nghĩa ở tận cùng. Chữ tận ở đây mang cùng lúc hai ý. Một là cuối cùng, vì sau đám tang không còn dịp nào để đáp lại người ấy nữa. Hai là trọn vẹn, vì đã là lần cuối thì phải làm cho đủ. Hai ý ấy dựa vào nhau, nên câu nói nghe vừa buồn vừa nghiêm.
Người xưa muốn dặn điều gì qua câu này?
Ở nghĩa đen, câu nói bảo rằng với người đã mất phải giữ trọn tình nghĩa. Nghĩa rộng hơn nằm ở chỗ người Việt dùng nó lúc nào: thường là khi hai bên từng có chuyện, rồi một bên qua đời.
Lúc ấy, điều được trông đợi ở người còn sống khá rõ ràng. Có giận đến mấy cũng đến thắp nén nhang. Hàng xóm từng cãi nhau vì bờ rào vẫn sang phụ dựng rạp. Chuyện tiền nong, phải trái thì để lại, nếu cần thì bàn với gia đình sau khi tang lễ xong. Người ta cũng tránh kể tội người vừa mất trước mặt tang gia. Mấy việc đó gói trong lễ đi viếng, mà cách làm cho phải lẽ có ở bài phúng điếu là gì và đi viếng thế nào.
Câu nói hay được dùng như một lời nhắc nhẹ, kiểu:
- “Ông ấy với nhà mình có xích mích thật, nhưng nghĩa tử là nghĩa tận, tối nay con đi viếng với mẹ.”
- “Đừng bàn chuyện nợ nần ở đám tang. Nghĩa tử là nghĩa tận, để sau hẵng nói.”
- “Cả xóm góp tay lo hậu sự cho cụ neo đơn, ai cũng bảo nghĩa tử là nghĩa tận.”
Nhìn rộng hơn, đây là một biểu hiện của lòng rộng lượng: tha cho người không còn đủ sức tự bào chữa. Chỗ gần với chuyện rộng lòng tha thứ lỗi người khác là ở đó.
Nghĩa tận có xóa hết đúng sai không?
Câu này dễ bị hiểu quá tay. Có người dựa vào nó để nói rằng hễ ai mất thì mọi việc họ làm đều phải được bỏ qua, kể cả việc sai. Ông bà không dặn như thế.
Điều câu tục ngữ đòi hỏi là cách cư xử trong lúc tang gia: lễ độ, không hằn học, không trút giận lên người đã khuất và người thân của họ. Còn đánh giá một đời người, nhất là người có ảnh hưởng tới nhiều người khác, thì lịch sử và dư luận vẫn làm, chỉ là làm lúc khác, bằng giọng khác. Tách hai việc này ra thì câu nói không mâu thuẫn với lẽ công bằng.
Đây cũng là một hướng khá hay nếu gặp đề nghị luận về câu tục ngữ. Có thể đi theo ba ý: giải thích từng chữ; chỉ ra cái đẹp của lối ứng xử bao dung với người đã mất; rồi bàn giới hạn, rằng nghĩa tận không đồng nghĩa với xóa sạch đúng sai, và lòng tốt với người chết không thay được sự chăm sóc khi họ còn sống. Ý thứ ba thường giúp bài văn sâu hơn hẳn.
Những câu nói đi cùng và đi ngược
| Câu, cụm từ | Liên hệ với nghĩa tử là nghĩa tận |
|---|---|
| Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ | Gần ý: chia sẻ nỗi đau của người cùng cảnh, cùng xóm |
| Lá lành đùm lá rách | Gần ý ở phần góp sức giúp tang gia khó khăn |
| Bỏ qua chuyện cũ, gác lại hiềm khích | Cách nói thường ngày của cùng một ý |
| Lúc sống bạc đãi, lúc chết làm lễ linh đình | Ngược ý: dân gian chê kiểu người chỉ chăm cái vỏ lễ nghi sau khi người thân đã mất |
Dòng cuối của bảng là chỗ nên nhớ nhất. Nghĩa tận là chuyện của tấm lòng, không phải chuyện mâm cao cỗ đầy. Một đám tang đơn sơ mà người đến viếng đông, ai cũng thật lòng, vẫn trọn nghĩa hơn một đám rình rang mà người nhà từng bỏ mặc người mất lúc ốm đau.
Nghĩa tử là nghĩa tận trong vài tình huống thật
Nghĩa tử là nghĩa tận có nghĩa là gì, nói ngắn trong một câu?
Là với người đã mất thì phải giữ trọn tình nghĩa lần cuối, gác lại giận hờn, toan tính. Câu nói thường được dùng để nhắc nhau đi viếng, giúp đỡ tang gia và giữ lời lẽ đúng mực.
Ghét một người thì khi họ mất có cần đi viếng không?
Không ai bắt buộc, nhưng theo tinh thần câu nói này, đến thắp một nén nhang là cách cư xử được người Việt quý. Nếu thấy khó gặp mặt tang gia, gửi lời chia buồn qua người quen cũng là giữ nghĩa.
Nghĩa tử là nghĩa tận là thành ngữ hay tục ngữ?
Câu có cấu trúc chủ ngữ và vị ngữ, nói trọn một lời khuyên về đạo lý, nên thường được xếp vào tục ngữ. Trong lời nói thường ngày người ta hay gọi chung là câu nói của ông bà.
Nói nghĩa tử là nghĩa tận tiếng Anh thế nào?
Không có câu tương đương hoàn toàn. Gần nhất là speak no ill of the dead (đừng nói xấu người đã khuất), nhưng câu ấy dừng ở lời nói, còn câu của ta bao cả việc làm, từ đi viếng tới giúp tang gia.