Đả đảo là động từ gốc Hán (打倒) nghĩa đen là đánh đổ, đánh cho ngã xuống. Trong tiếng Việt, từ này gần như chỉ sống trong tiếng hô và khẩu hiệu: hô “đả đảo” là bày tỏ sự phản đối kịch liệt, muốn gạt bỏ hẳn một đối tượng. Người tra “đả đảo nghĩa là gì” thường gặp nó trong sách sử, phim tài liệu, hoặc trong câu đùa của học trò.
| Nghĩa ngắn | Đánh đổ; hô to để phản đối kịch liệt |
| Gốc từ | Hán Việt 打倒: đả (đánh) + đảo (ngã, đổ) |
| Loại từ | Động từ, hay đứng đầu một câu hô |
| Trái nghĩa | Hoan hô, ủng hộ |
| Sắc thái | Rất mạnh, mang màu đấu tranh; dùng đùa phải đúng chỗ |
Chữ đả đảo vốn là một cú đánh ngã
Tách hai chữ ra, nghĩa hiện lên rất cụ thể. Chữ đả (打) có bộ thủ là tay, nghĩa gốc là đánh, đập. Ta gặp nó trong đả kích, đả thương, đả bại. Chữ Hán này còn một âm đọc nữa là tá, chính là “tá” trong “một tá bút chì”, tức mười hai cái.
Chữ đảo (倒) thuộc bộ nhân, nghĩa là ngã, đổ, lật nhào; mở rộng ra là ngược, lộn. Họ hàng của nó khá đông: điên đảo (đảo lộn), khuynh đảo (làm nghiêng ngả), lao đảo (chao đảo, chới với).
Ghép lại, đả đảo là đánh cho đổ xuống. Hình ảnh ban đầu là một cú đánh làm đối phương ngã nhào. Về sau, cú đánh ấy chuyển từ tay sang miệng: người ta không đánh ai cả, chỉ hô to “đả đảo” để nói rằng mình muốn điều kia bị lật đổ, bị dẹp đi. Muốn tìm hiểu cách tách chữ như vậy với những từ khác, xem bài về yếu tố Hán Việt trong những từ hai âm tiết.
Khi nào người ta hô đả đảo?
Từ điển tiếng Việt ghi hai cách dùng, cả hai đều gắn với tiếng nói của đám đông.
- Trong khẩu hiệu đấu tranh, với nghĩa đánh đổ. Câu thường có dạng “Đả đảo + đối tượng + !”. Ví dụ trên tấm biểu ngữ của một nhóm bảo vệ rừng: “Đả đảo bọn lâm tặc!”
- Nói về thái độ của quần chúng: chống đối dữ dội, muốn hạ bệ ai đó. Cách này hay đi với chữ “bị”. Ví dụ: Viên tri huyện tham nhũng đi tới đâu cũng bị dân đả đảo.
Ngoài hai cách ấy, đả đảo còn len vào lời đùa. Cả lớp than một bài kiểm tra dài: “Đả đảo đề cương ba mươi trang!”. Ở đây chẳng ai muốn lật đổ gì, chỉ mượn sức nặng của từ để phóng đại nỗi khổ. Cái vui nằm ở chỗ lệch: một từ của quảng trường được đem dùng cho chuyện bài vở.
Vì sắc thái quá mạnh, đả đảo hầu như không xuất hiện trong văn bản hành chính, thư từ hay bài nghị luận. Muốn nói mình không đồng ý một cách bình thường, người viết chọn từ khác, như ở bảng dưới.
Đả đảo, phản đối, lên án: nặng nhẹ khác nhau
| Từ | Ý chính | Hay dùng ở đâu |
|---|---|---|
| Phản đối | Không đồng ý, nói ra ý trái lại | Mọi nơi, từ cuộc họp lớp đến văn bản |
| Lên án | Chỉ ra cái sai và phê phán công khai | Báo chí, tuyên bố, bài nghị luận |
| Đả kích | Công kích, chỉ trích gay gắt bằng lời hoặc bài viết | Văn châm biếm, tranh luận |
| Bài trừ | Loại bỏ hẳn một thứ xấu | Bài trừ hủ tục, bài trừ mê tín |
| Đả đảo | Hô to đòi đánh đổ, gạt bỏ hẳn | Khẩu hiệu, tiếng hô của đám đông |
Ở chiều ngược lại là hoan hô, ủng hộ, tán thành. Cặp “hoan hô” và “đả đảo” đối nhau gọn gàng: một bên hô để tán dương, một bên hô để đòi dẹp bỏ. Đây cũng là ví dụ dễ hiểu khi học các cặp từ có nghĩa ngược nhau: hai từ trái nghĩa phải cùng phạm vi dùng, ở đây là cùng làm tiếng hô.
Một lỗi nhỏ cần để ý khi viết: cả hai chữ đều mang dấu hỏi, nên “đã đảo” hay “đả đão” đều sai. Gõ nhầm “đã” còn làm câu đổi nghĩa, thành “đã” của thời gian, như thể việc đảo lộn gì đó đã xảy ra rồi.
Còn khi sự phản đối không hô thành lời mà thành thái độ gạt bỏ, xa lánh, tiếng Việt dùng chữ chữ bài xích.
Đả đảo trên biểu ngữ và trong lời đùa
Đả đảo tiếng Anh là gì?
Khi là tiếng hô, tiếng Anh dùng cấu trúc “Down with …!”, ví dụ Down with poachers! Khi mang nghĩa đánh đổ một thế lực, có thể dịch là overthrow hoặc topple.
Đả đảo là từ thuần Việt hay Hán Việt?
Là từ Hán Việt, đọc theo âm Việt của 打倒. Trong tiếng Hán, từ này cũng vừa có nghĩa đánh ngã, vừa dùng làm tiếng hô phản đối.
Trái nghĩa với đả đảo là gì?
Thường nhất là hoan hô, sau đó là ủng hộ, tán thành. Trái với đả đảo đòi dẹp bỏ, hoan hô là tiếng hô tán dương. Hoan hô cùng là tiếng hô của đám đông nên đối với đả đảo khít nhất.
Dùng đả đảo khi nói đùa có sao không?
Trong nhóm bạn thân, nói “đả đảo trời mưa” cho vui thì không sao. Nhưng đừng dùng khi góp ý thật với thầy cô, cấp trên hay người lớn tuổi, vì nghe như đang muốn lật đổ người ta.