Confirmation bias là xu hướng tìm, đọc, hiểu và nhớ thông tin sao cho nó ủng hộ điều mình vốn tin, còn những gì đi ngược lại thì bị lướt qua hoặc xem nhẹ. Tiếng Việt gọi là thiên kiến xác nhận. Đây không phải tật riêng của người cả tin: ai cũng mắc, chỉ khác ở chỗ có biết để tự kiểm hay không.
| Nghĩa ngắn | Thói ưu ái thông tin hợp với niềm tin sẵn có |
| Tên tiếng Việt | Thiên kiến xác nhận |
| Thuộc | Một kiểu thiên kiến nhận thức (cognitive bias) trong tâm lý học |
| Ba dạng chính | Tìm lệch, hiểu lệch, nhớ lệch |
Confirmation bias: chiếc kính chỉ thấy điều mình muốn
Tách chữ ra thì dễ hình dung. Confirmation là sự xác nhận, bias là độ lệch, như cán cân bị đè sẵn một bên. Ghép lại: một độ lệch khiến ta cứ đi tìm lời xác nhận cho ý mình. Các tài liệu tâm lý học mô tả nó là khuynh hướng tìm kiếm, diễn giải, ưu tiên và ghi nhớ thông tin theo cách củng cố niềm tin hoặc giả thuyết có sẵn. Điều đáng chú ý là quá trình ấy phần lớn diễn ra tự động, người trong cuộc thường tin mình đang khách quan.
Ví dụ kinh điển hay được kể là trò chơi dãy số của nhà tâm lý học người Anh Peter Wason, công bố năm 1960. Người tham gia được cho dãy 2 – 4 – 6 và biết rằng dãy này tuân theo một quy luật bí mật. Họ được tự đưa ra các dãy khác để hỏi “có đúng quy luật không”, rồi đoán quy luật. Phần đông nghĩ ngay tới “cộng thêm 2” và đem thử toàn những dãy như 8 – 10 – 12, 20 – 22 – 24. Lần nào cũng được trả lời “đúng”, họ càng chắc chắn. Quy luật thật lại rộng hơn nhiều: chỉ cần ba số tăng dần. Rất ít người nghĩ tới việc thử một dãy có thể làm đổ giả thuyết của mình, kiểu 1 – 2 – 3 hay 6 – 4 – 2.
Tên gọi confirmation bias thường được gắn với Wason và những thí nghiệm ấy. Nó là một trong nhiều lối nghĩ lệch có hệ thống của bộ não mà tâm lý học nhận thức đã gọi tên.
Ba chỗ cái nhìn bị nghiêng
Thiên kiến xác nhận len vào ở cả ba khâu của việc tiếp nhận thông tin.
- Tìm lệch. Muốn biết món đồ mình định mua có tốt không, ta gõ “ưu điểm của…” chứ ít khi gõ “lỗi thường gặp của…”. Kết quả trả về tất nhiên toàn lời khen.
- Hiểu lệch. Cùng một đoạn clip va chạm giao thông, hai nhóm người ủng hộ hai bên xem xong ai cũng thấy phe mình đúng. Chi tiết mơ hồ được đọc theo hướng có lợi cho điều mình đã tin.
- Nhớ lệch. Một bạn tin mình “không có khiếu Toán” sẽ nhớ rõ bài kiểm tra 4 điểm hồi tháng trước, còn bài 8 điểm tuần này thì cho là “ăn may”.
Ngoài đời, nó hiện ra trong những câu rất quen. “Thấy chưa, tao nói mà”, nói khi một dự đoán trúng, còn mười lần trật thì chẳng ai nhắc. Người tin ngày 13 là ngày xui nhớ mãi lần vỡ cốc đúng hôm ấy. Fan một nghệ sĩ đọc tin đồn bất lợi thì bảo “báo lá cải”, gặp tin có lợi thì chia sẻ ngay không cần xem nguồn.
Một dấu hiệu dễ tự nhận: khi gặp bằng chứng trái ý, phản xạ đầu tiên của mình là đi tìm chỗ sai của bằng chứng, còn khi gặp bằng chứng hợp ý thì gật đầu luôn. Hai cách đối xử khác nhau với hai loại thông tin chính là lúc cán cân đang nghiêng.
Điều gì khiến ta thích được bảo là mình đúng?
Không ai cố tình tự lừa mình. Có mấy lý do khiến bộ não chọn đường này:
Thứ nhất là để tiết kiệm sức. Mỗi ngày ta gặp quá nhiều thông tin, nên não dùng điều đã biết làm bộ lọc cho nhanh. Bộ lọc tiện thì tiện, nhưng nó giữ lại thứ quen và gạt đi thứ lạ. Thứ hai là cảm xúc. Thừa nhận mình sai gây khó chịu, nhất là khi niềm tin ấy gắn với lòng tự trọng, với nhóm bạn, gia đình hay thần tượng. Tìm thông tin ủng hộ giúp ta đỡ bứt rứt. Thứ ba là môi trường. Mạng xã hội gợi ý nội dung dựa trên những gì mình đã bấm thích, lâu dần bảng tin chỉ toàn tiếng nói giống mình, tạo ra căn phòng vọng lại tiếng nói của chính mình.
Tác động của nó không nhỏ. Học sinh tự đánh giá sai năng lực, bỏ cuộc sớm ở môn mình “tin là dốt”. Người lớn đầu tư, mua bán theo cảm tính rồi chỉ đọc tin củng cố quyết định đã lỡ. Tin giả lan nhanh vì nó thường được viết để khớp với điều nhiều người đã sẵn nghĩ. Hai phe tranh cãi trên mạng càng đọc càng xa nhau, vì mỗi bên đều gom thêm “bằng chứng” cho mình.
Thiên kiến xác nhận, định kiến và cố chấp khác nhau ra sao?
| Khái niệm | Nói về | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thiên kiến xác nhận | Cách xử lý thông tin: tìm, hiểu, nhớ theo hướng ủng hộ ý có sẵn | Chỉ đọc bài khen chiếc xe mình vừa đặt cọc |
| Định kiến | Một nhận định có sẵn, thường là tiêu cực, về một người hay một nhóm | “Con gái học kém môn kỹ thuật” |
| Cố chấp | Thái độ: biết có lý lẽ khác mà vẫn không chịu đổi | Bị chỉ ra sai vẫn cãi cho bằng được |
| Buồng vang (echo chamber) | Môi trường chỉ toàn ý kiến giống nhau | Nhóm chat nơi ai nói khác đều bị chặn |
Các khái niệm này hay đi cùng nhau. Một định kiến đã bén rễ trong đầu sẽ được thiên kiến xác nhận nuôi lớn thêm mỗi ngày, vì người mang nó chỉ để ý những trường hợp khớp với nó. Còn cố chấp là khi người ta đã thấy phản chứng mà vẫn khước từ; thiên kiến xác nhận thì nhiều khi khiến ta không thấy phản chứng ngay từ đầu.
Thử làm ngược lại điều bộ não muốn
Không ai xóa được thiên kiến, nhưng có thể đặt thêm vài chiếc “phanh”. Trước khi tin chắc một điều, thử hỏi: bằng chứng nào sẽ khiến mình đổi ý? Nếu không nghĩ ra được câu trả lời, có lẽ mình đang giữ niềm tin chứ không còn kiểm tra nó. Đọc ít nhất một nguồn nói ngược lại, và đọc với tâm thế tìm chỗ có lý của nó. Với chuyện học, ghi điểm số thật vào sổ thay vì dựa vào cảm giác “dạo này mình kém”. Những thói quen này nằm trong cái mà nhà trường gọi là rèn khả năng tư duy phản biện.
Bài học gọn nhất vẫn nằm trong trò dãy số của Wason: người tìm ra quy luật là người dám thử dãy 6 – 4 – 2, tức dãy mà mình đoán là sẽ bị trả lời “sai”.
Confirmation bias trong học tập, mạng xã hội và tiếng Anh
Thiên kiến xác nhận là gì?
Đó là tên tiếng Việt của confirmation bias: khuynh hướng tìm, hiểu và nhớ thông tin theo hướng khẳng định điều mình vốn nghĩ. “Thiên” là lệch về một phía, “kiến” là cách nhìn.
Ví dụ về confirmation bias trong đời sống là gì?
Một người tin rằng mình hay gặp đèn đỏ khi vội sẽ nhớ hết những lần bị chặn, quên những lần đi trót lọt. Một học sinh nghĩ thầy cô “ghét mình” sẽ để ý từng lời nhắc nhở mà bỏ qua lời khen.
Confirmation bias có phải lúc nào cũng có hại không?
Nó là cách não tiết kiệm sức, nên trong chuyện nhỏ thường vô hại. Rủi ro xuất hiện khi quyết định lớn: chọn trường, tiêu tiền, đánh giá một con người, hay chia sẻ một tin chưa kiểm chứng.
Confirmation bias và cognitive bias khác nhau thế nào?
Cognitive bias (thiên kiến nhận thức) là tên chung cho mọi kiểu suy nghĩ lệch có hệ thống. Confirmation bias là một kiểu cụ thể trong nhóm ấy, bên cạnh những kiểu khác như hiệu ứng mỏ neo.