Thiên kiến là cách nhìn, cách nghĩ bị lệch về một phía, khiến ta đánh giá sự việc thiếu công bằng mà thường không tự nhận ra. Hỏi thiên kiến nghĩa là gì trong tâm lý học thì câu trả lời hẹp hơn một chút: đó là những lối mòn có hệ thống trong suy nghĩ, gọi chung là thiên kiến nhận thức. Ai cũng có, kể cả người tự tin mình khách quan nhất.
| Nghĩa ngắn | Cái nhìn lệch, nghiêng về một phía, thiếu khách quan |
| Gốc từ | Hán Việt 偏見: thiên là lệch, nghiêng; kiến là thấy, cách thấy |
| Tiếng Anh | bias; trong tâm lý học là cognitive bias |
| Loại từ | Danh từ |
| Sắc thái | Trung tính khi dùng như thuật ngữ, hơi chê khi nói về một người |
Thiên kiến: cái cân bị nghiêng
Từ điển Hán Việt giảng 偏見 là ý kiến không công bằng, lệch lạc, chỉ thấy một mặt. Chữ thiên ở đây là chữ trong “thiên vị”, “thiên lệch”: cái cân bị nghiêng. Chữ kiến là chữ trong “ý kiến”, “kiến giải”. Ghép lại, thiên kiến là một cách thấy đã nghiêng sẵn trước khi nhìn kĩ.
Trong tâm lý học, khái niệm này được gọi tên chặt chẽ hơn. Hai nhà tâm lý học Amos Tversky và Daniel Kahneman đưa ra ý niệm thiên kiến nhận thức vào thập niên 1970; bài báo năm 1974 của họ về phán đoán trong điều kiện bất định thường được xem là cột mốc. Theo cách hiểu phổ biến hiện nay, thiên kiến nhận thức là một kiểu sai lệch có hệ thống so với lối suy luận hợp lí. Hai chữ “có hệ thống” quan trọng: đó không phải lỗi ngẫu nhiên lúc mệt, mà là kiểu lệch lặp đi lặp lại, ở nhiều người, theo cùng một hướng, đến mức có thể đoán trước.
Nguồn của những kiểu lệch ấy là các lối tắt tư duy (heuristic). Não không đủ thời gian cân nhắc mọi thông tin, nên nó dùng mẹo ước lượng nhanh. Phần lớn thời gian mẹo chạy tốt. Đôi khi nó dẫn ta đi chệch, và lần chệch nào cũng chệch về cùng một phía.
Mấy kiểu thiên kiến dễ bắt gặp ở lớp học và trên mạng
Danh sách thiên kiến được các nhà nghiên cứu ghi nhận dài tới hàng chục mục. Dưới đây là những kiểu học sinh gặp gần như hằng ngày.
- Thiên kiến xác nhận: đã tin bạn A ích kỉ thì chỉ nhớ những lần A không cho mượn vở, quên mất những lần A giảng bài giúp mình.
- Hiệu ứng mỏ neo: cô giáo đọc điểm bài đầu tiên là 9, cả lớp tự nhiên thấy bài 7 của mình “thấp quá”, dù điểm trung bình lớp chỉ khoảng 6.
- Thiên kiến sẵn có: vừa xem vài clip về tai nạn máy bay, ta thấy đi máy bay đáng sợ hơn đi xe máy, trong khi số liệu cho thấy điều ngược lại.
- Hiệu ứng đám đông: một bình luận được nghìn lượt thích, ta dễ tin là đúng mà không đọc lại lập luận.
- Thiên kiến tự phục vụ: được điểm cao thì “mình học giỏi”, điểm kém thì “đề khó, chấm ác”.
- Thiên kiến nhìn lại: biết kết quả trận đấu rồi mới bảo “đã nói đội kia thắng mà”.
Điểm chung của sáu kiểu trên là người trong cuộc thấy mình hoàn toàn hợp lí. Thiên kiến khó trị chính vì nó không kêu lên.
Vì sao bộ não lại nghiêng như vậy?
Lí do đầu tiên là tiết kiệm sức. Mỗi ngày ta đưa ra hàng trăm quyết định nhỏ, từ chọn đường đi học tới tin hay không tin một tin nhắn. Nếu việc nào cũng phân tích kĩ thì không ai sống nổi. Lối tắt giúp ta phản ứng nhanh, và trong nhiều hoàn cảnh nhanh quan trọng hơn chính xác tuyệt đối. Một số nhà nghiên cứu còn cho rằng nhiều cái gọi là thiên kiến thực ra là mẹo khôn ngoan, hợp với môi trường mà con người từng sống.
Lí do thứ hai là cảm xúc và cái tôi. Thừa nhận mình sai thì khó chịu, nên ta có xu hướng chọn thông tin dễ chịu. Lí do thứ ba đến từ môi trường: gia đình, nhóm bạn, và gần đây là thuật toán mạng xã hội, cứ đưa cho ta những gì ta đã thích, khiến góc nhìn ngày càng hẹp.
Tác động thì rõ. Ở mức cá nhân, thiên kiến làm ta chọn sai, đánh giá bạn bè thiếu công bằng, dễ tin tin giả. Ở mức tập thể, nó nuôi định kiến với cả một nhóm người, làm cuộc tranh luận biến thành hai phe chỉ nói cho phe mình nghe.
Thiên kiến, định kiến, thành kiến và thiên vị khác nhau ra sao?
Bốn từ này cùng nói về sự thiếu công bằng nên rất hay bị dùng lẫn. Có thể phân biệt như sau:
| Từ | Nói về | Ví dụ |
|---|---|---|
| Thiên kiến | Cách nghĩ, cách xử lí thông tin bị lệch; phạm vi rộng nhất | Chỉ đọc bài báo ủng hộ ý mình |
| Định kiến | Cái nhìn định sẵn về một nhóm người, sự vật | “Con gái học kém môn Toán” |
| Thành kiến | Ấn tượng xấu đã thành nếp với một người cụ thể, khó thay đổi | Một lần đi muộn mà bị coi là lười mãi |
| Thiên vị | Hành động đối xử không đều, nghiêng về một bên | Trọng tài thổi phạt chỉ một đội |
Nói gọn: thiên kiến thường nằm trong đầu, thiên vị đã thành việc làm, còn định kiến và thành kiến là những thiên kiến đã “đóng khuôn” quanh một đối tượng. Trong tiếng Anh cả mấy nét nghĩa này đều có thể gói vào một chữ bias trong tiếng Anh và trong giới fan, nên khi dịch cần nhìn ngữ cảnh.
Đưa khái niệm thiên kiến vào bài nghị luận
Đề nghị luận xã hội về tin giả, về sống trên mạng hay về cách nhìn người khác đều có thể dùng tới khái niệm này. Vài hướng triển khai gợi ý:
- Giải thích: thiên kiến là gì, vì sao ai cũng có, phân biệt với định kiến.
- Bàn luận: thiên kiến khiến ta dễ bị dẫn dắt, dễ đánh giá vội; dẫn chứng từ một tin đồn lan nhanh trên mạng rồi bị đính chính.
- Phản đề: không thể xóa hết thiên kiến, và nhiều lối tắt tư duy vẫn có ích.
- Bài học: chủ động tìm ý kiến trái chiều, kiểm chứng nguồn, tập rèn tư duy phản biện trước khi chia sẻ.
Cách tự soi đơn giản nhất là hỏi một câu: “Nếu thông tin này nói điều ngược lại, mình có tin dễ như vậy không?”. Nếu câu trả lời là không, có lẽ thiên kiến đang làm việc. Muốn hiểu thêm chuyện nhìn sự việc từ phía mình hay từ phía sự thật, có thể đọc bài so sánh cách nhìn khách quan và chủ quan.
Thiên kiến qua những câu hỏi học sinh hay gặp
Thiên kiến nhận thức là gì?
Đó là tên gọi trong tâm lý học cho những kiểu suy nghĩ lệch có hệ thống, lặp lại ở nhiều người, như thiên kiến xác nhận hay hiệu ứng mỏ neo. Khi người ta nói “thiên kiến” trong sách tâm lý, thường là nói tới nghĩa này.
Thiên kiến xác nhận là gì?
Là xu hướng tìm, nhớ và tin những thông tin khớp với điều mình vốn nghĩ, đồng thời xem nhẹ thông tin trái chiều. Đây là kiểu thiên kiến được nhắc nhiều nhất khi bàn về tin giả và tranh cãi trên mạng.
Thiên kiến tiếng Anh là gì?
Là bias. Thiên kiến nhận thức là cognitive bias, thiên kiến xác nhận là confirmation bias. Tính từ “có thiên kiến” là biased.
Có cách nào để không còn thiên kiến?
Không ai xóa hết được, vì đó là cách não vận hành. Điều làm được là giảm bớt: chậm lại trước quyết định quan trọng, nghe thêm người nghĩ khác mình, và xem lại nguồn tin trước khi kết luận.
Thiên kiến có phải lúc nào cũng xấu?
Không hẳn. Lối tắt tư duy giúp ta phản ứng nhanh trong đời thường. Nó chỉ gây hại khi ta dùng nó cho những việc cần cân nhắc kĩ, như đánh giá một con người hay tin một thông tin quan trọng.