Có chí thì nên là câu tục ngữ khuyên người ta giữ ý chí: ai bền lòng, quyết tâm theo đuổi một mục đích đúng đắn thì sẽ làm được việc, đạt điều mình mong. Chỉ có bốn chữ, nhưng câu này hay được ra làm đề nghị luận. Người tìm “có chí thì nên nghĩa là gì” thường cần hiểu cho đúng hai chữ chí và nên trước khi viết bài.
| Nghĩa ngắn | Bền chí, quyết tâm thì sẽ thành công |
| Loại | Tục ngữ bốn chữ, kiểu câu điều kiện – kết quả |
| Chữ khó | chí: ý muốn bền bỉ; nên: làm thành, thành công |
| Cùng ý | Có công mài sắt có ngày nên kim; Nước chảy đá mòn |
| Trái ý | Cả thèm chóng chán; Bữa đực bữa cái |
Có chí thì nên, chí là gì?
Chí (志) là chữ Hán Việt, chỉ cái ý muốn đã định sẵn trong lòng và giữ được lâu: muốn đi tới đâu, muốn làm được gì. Chữ này có mặt trong nhiều từ quen thuộc như ý chí, chí hướng, chí khí, bền chí, nản chí. Nói ai “có chí” là nói người đó không dễ bỏ cuộc khi gặp khó.
Nên ở đây không phải chữ “nên” trong “con nên đi ngủ sớm”. Đó là nghĩa cổ: thành, làm thành. Ta còn gặp nét nghĩa ấy trong nên người, làm nên, nên kim, nên cơm nên cháo. Ghép lại, câu tục ngữ có cấu trúc “có A thì B”: có ý chí là điều kiện, thành công là kết quả.
Từ điển giải câu này khá chặt: phải kiên trì, nhẫn nại theo đuổi một mục đích lớn hoặc một điều tốt đẹp thì mới chắc thành công. Chi tiết “điều tốt đẹp” đáng nhớ. Bền chí làm việc xấu thì không ai gọi là “có chí”.
Anh em gần xa của câu tục ngữ
Tiếng Việt có cả một chùm câu cùng khen sự bền bỉ, và cả những câu chê lối làm việc thất thường.
| Cùng ý | Trái ý |
|---|---|
| Có công mài sắt có ngày nên kim | Cả thèm chóng chán |
| Nước chảy đá mòn | Bữa đực bữa cái |
| Kiến tha lâu cũng đầy tổ | Đẽo cày giữa đường |
| Thất bại là mẹ thành công | Nản chí, bỏ dở giữa chừng |
Câu gần nhất là có công mài sắt có ngày nên kim, dùng chung chữ “nên” theo nghĩa cũ; hình ảnh thanh sắt mài thành cây kim được kể trong bài giải nghĩa câu mài sắt nên kim. Hai câu khác nhau ở chỗ nhấn: “có chí” nói về sức mạnh bên trong, “có công” nói về việc làm đều đặn bên ngoài. Ở cột bên phải, “đẽo cày giữa đường” chê người không có chủ kiến, ai bảo gì cũng nghe nên chẳng làm xong việc gì; đó là kiểu thiếu chí theo một cách khác.
Viết bài nghị luận về câu có chí thì nên
Đề “giải thích” hay “trình bày suy nghĩ về câu tục ngữ có chí thì nên” xuất hiện ở nhiều lớp. Một dàn ý gọn có thể như sau:
- Giải thích: chí là ý chí, quyết tâm; nên là thành công. Câu khẳng định ý chí là điều kiện để làm nên việc.
- Vì sao đúng: con đường nào cũng có trở ngại; người bền chí coi thất bại là bài học, người thiếu chí coi nó là lý do để dừng.
- Dẫn chứng: thầy Nguyễn Ngọc Ký bị liệt hai tay từ nhỏ, tự tập viết bằng chân rồi trở thành thầy giáo; những học sinh vừa đi làm vừa đi học mà vẫn đỗ đại học.
- Mở rộng: chí phải đi cùng mục đích đúng và cách làm hợp lý; cố đấm ăn xôi vào việc sai hướng thì càng bền càng mệt.
Hai khái niệm đứng sau câu tục ngữ được tách bạch trong bài phân biệt ý chí với nghị lực, hữu ích khi cần viết đoạn giải thích. Học sinh lớp 5 còn gặp câu này trong bài tục ngữ về ý chí, nghị lực (Cánh diều).
Trong lời nói hằng ngày, câu tục ngữ thường dùng để động viên:
- “Thi trượt lần này chưa phải hết đâu. Có chí thì nên, sang năm mình làm lại.”
- “Bác ấy năm mươi tuổi mới học lái xe mà vẫn đỗ, đúng là có chí thì nên.”
- “Đội mình tập mỗi sáng từ tháng Tám. Có chí thì nên, giải năm nay phải có tên lớp mình.”
Một chỗ hay sai trong bài kiểm tra: chép thành “có trí thì nên”. Chữ “trí” là trí tuệ, sự hiểu biết; câu tục ngữ nói về ý muốn bền bỉ nên phải là chí.
Bốn chữ, một bài học bền bỉ
Có chí thì nên là thành ngữ hay tục ngữ?
Đây là tục ngữ. Câu diễn đạt trọn một nhận định, một kinh nghiệm sống: có ý chí thì sẽ thành công. Thành ngữ thường chỉ là một cụm từ để chêm vào câu, không nói trọn ý như thế.
Ý nghĩa câu tục ngữ có chí thì nên là gì?
Câu này đề cao ý chí, nghị lực và lòng kiên trì, coi đó là chìa khóa để vượt khó và đạt mục đích. Nó cũng ngầm phê phán thói nản lòng, gặp khó là bỏ.
Có chí thì nên tiếng Anh là gì?
Câu tiếng Anh hay được đặt cạnh là Where there’s a will, there’s a way, tức là ở đâu có ý chí thì ở đó có con đường. Hai câu khác hình ảnh nhưng gần nghĩa.
Có chí thì nên có đúng trong mọi trường hợp không?
Không hẳn. Ý chí là điều kiện cần, nhưng còn cần sức khỏe, phương pháp và mục tiêu vừa sức. Viết bài nghị luận, nêu được ý này sẽ cho thấy cách nghĩ chín chắn.
Mùa thi trên mạng hay rộ câu đùa đại học trăm mâm, ý là thi trượt thì đi lấy chồng, lấy vợ, nhưng người có chí thường chọn ôn lại thêm một năm.