Tục ngữ về ý chí, nghị lực là bài đọc 3 của Bài 4 (Có chí thì nên) trong sách Tiếng Việt lớp 5 Cánh diều tập 1, trang 60–61. Bài viết giải nghĩa 10 câu tục ngữ trong bài và gợi ý trả lời 5 câu hỏi Đọc hiểu, giúp các em hiểu và học thuộc nhanh hơn.
Các bài học của chủ điểm “Có chí thì nên” nối tiếp nhau, vì vậy em có thể học thêm Sự tích dưa hấu lớp 5 Cánh diều.
Đọc: 10 câu tục ngữ trong bài (trang 60)
Bài đọc gồm 10 câu tục ngữ Việt Nam cùng nói về ý chí, nghị lực của con người:
1. Người có chí thì nên
Nhà có nền thì vững.
2. Có công mài sắt, có ngày nên kim.
3. Lửa thử vàng, gian nan thử sức.
4. Luyện mãi thành tài, miệt mài tất giỏi.
5. Học hành vất vả, kết quả ngọt bùi.
6. Thất bại là mẹ thành công.
7. Thua keo này, bày keo khác.
8. Thắng không kiêu, bại không nản.
9. Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo.
10. Ngọc kia chuốt mãi cũng tròn,
Sắt kia mài mãi cũng còn nên kim.
Giải nghĩa từ:
- Miệt mài: chăm chỉ, chú tâm làm một việc một cách bền bỉ, không ngơi nghỉ.
- Keo: một lần đọ sức (một ván, một trận).
- Sóng cả: sóng to, sóng lớn.
- Chuốt: mài, gọt cho thật nhẵn, thật bóng.
- Tất (tất giỏi): ắt hẳn, chắc chắn sẽ.
Ý nghĩa từng câu:
- Câu 1: nhà có móng chắc thì đứng vững; người có chí hướng thì làm gì cũng thành.
- Câu 2: thanh sắt to mà chịu khó mài mãi cũng thành cây kim nhỏ; kiên trì thì việc khó mấy cũng xong.
- Câu 3: muốn biết vàng thật thì đem thử lửa; muốn biết người có bản lĩnh hay không thì xem lúc gặp gian nan.
- Câu 4 và câu 5: chăm chỉ rèn luyện, học hành vất vả thì sẽ giỏi giang, gặt hái kết quả tốt đẹp.
- Câu 6: thất bại cho ta bài học để lần sau thành công.
- Câu 7: thua trận này thì tìm cách khác để đấu lại, không bỏ cuộc.
- Câu 8: thắng thì không kiêu ngạo, thua thì không nản chí.
- Câu 9: người chèo thuyền không được buông mái chèo khi gặp sóng lớn; gặp khó khăn chớ bỏ dở việc đang làm.
- Câu 10: viên ngọc mài giũa mãi sẽ tròn đẹp, thanh sắt mài mãi sẽ thành kim; bền chí thì ắt thành công.
Gợi ý đọc: đọc rõ ràng, chắc chắn, ngắt nhịp theo dấu phẩy (Có công mài sắt / có ngày nên kim). Câu 1 và câu 10 có hai vế ở hai dòng, đọc nghỉ hơi giữa hai dòng.
Nội dung chính các câu tục ngữ về ý chí, nghị lực
Các câu tục ngữ khẳng định: người có ý chí, chịu khó rèn luyện thì nhất định thành công; đồng thời khuyên mỗi người hãy kiên trì theo đuổi mục tiêu, không nản lòng trước khó khăn, thất bại.
Đọc hiểu (trang 60–61)
Câu 1 (trang 60): Dựa theo nội dung, xếp các câu tục ngữ trên vào nhóm phù hợp:
a) Khẳng định một lẽ phải: Có ý chí thì nhất định thành công.
b) Khuyên mọi người quyết tâm theo đuổi mục tiêu đã chọn.
c) Khuyên mọi người không nản lòng khi gặp khó khăn.
Trả lời:
| Nhóm | Các câu tục ngữ |
| a) Có ý chí thì nhất định thành công | Câu 1, 2, 4, 5, 10 |
| b) Quyết tâm theo đuổi mục tiêu đã chọn | Câu 9 |
| c) Không nản lòng khi gặp khó khăn | Câu 3, 6, 7, 8 |
Giải thích: câu 9 khuyên đang chèo thuyền thì không được buông tay, tức là đã chọn đường thì phải đi đến cùng. Các câu 3, 6, 7, 8 nói về lúc gặp gian nan, thua cuộc, thất bại: phải vững lòng, làm lại.
Câu 2 (trang 61): Từ bài tập 1, em hiểu tục ngữ thường có nội dung như thế nào?
Trả lời: Tục ngữ thường nêu những kinh nghiệm, những điều đúng đắn mà nhân dân rút ra từ cuộc sống. Từ đó, tục ngữ đưa ra lời khẳng định hoặc lời khuyên về cách sống, cách làm việc, cách cư xử.
Câu 3 (trang 61): Em có nhận xét gì về đặc điểm hình thức của các câu tục ngữ trong bài đọc? Tìm các ý đúng:
a) Ngắn gọn
b) Giàu hình ảnh
c) Có vần điệu
d) Là câu thơ
Trả lời: Các ý đúng: a, b, c.
- Ngắn gọn: phần lớn chỉ 6–8 tiếng, dễ nhớ.
- Giàu hình ảnh: mài sắt nên kim, lửa thử vàng, sóng cả, tay chèo, ngọc chuốt mãi cũng tròn.
- Có vần điệu: nên – nền, công – ngày nên kim, tài – mài, vả – quả, tròn – còn.
Ý d sai: tục ngữ là câu nói của nhân dân, được truyền miệng qua nhiều đời, không phải câu thơ do một nhà thơ sáng tác.
Câu 4 (trang 61): Câu tục ngữ nào trong bài đọc để lại cho em ấn tượng đặc biệt nhất? Vì sao?
Trả lời: Em ấn tượng nhất câu “Thua keo này, bày keo khác”. Câu tục ngữ ngắn mà rất mạnh mẽ: thua một lần chưa phải là hết, quan trọng là nghĩ cách mới và thử lại. Mỗi lần thi chưa tốt, em nhớ câu này để không buồn lâu mà tìm cách học tốt hơn.
Câu 5 (trang 61): Nếu muốn tự khuyên mình kiên trì học tập, em sẽ dùng câu tục ngữ nào? Vì sao?
Trả lời: Em sẽ dùng câu “Luyện mãi thành tài, miệt mài tất giỏi”. Câu này nhắc em rằng không ai giỏi ngay từ đầu; chỉ cần ngày nào cũng chăm chỉ ôn bài, luyện tập đều đặn thì nhất định sẽ tiến bộ. Em cũng có thể dùng câu “Có công mài sắt, có ngày nên kim” với ý tương tự.
Học thuộc lòng: em nhóm các câu theo ý (thành công nhờ ý chí; không nản khi thất bại) và nhớ hình ảnh chính của từng câu (nền nhà, mài sắt, lửa thử vàng, keo vật, sóng cả, ngọc chuốt) để đọc thuộc dễ hơn. Bài đọc này nằm trong danh sách ôn của Tiết 1, Ôn tập giữa học kì 1 lớp 5 Cánh diều (trang 68–74).
Đọc thêm các bài cùng chủ điểm: Vua tàu thủy Bạch Thái Bưởi và Tiết mục đọc thơ.