Chuyên đề là một vấn đề chuyên môn được tách riêng ra để nghiên cứu, giảng dạy hoặc thảo luận, có phạm vi rõ ràng và tương đối hẹp. Ở trường phổ thông, học sinh gặp từ này nhiều nhất qua “chuyên đề học tập” của lớp 10, 11, 12; ở đại học và cơ quan, nó xuất hiện trong “hội thảo chuyên đề”, “báo cáo chuyên đề”.
| Nghĩa ngắn | Vấn đề chuyên môn được khoanh lại để học, nghiên cứu hay bàn riêng |
| Gốc từ | Hán Việt 專題: chuyên (chuyên một việc) + đề (đầu đề, đề mục) |
| Loại từ | Danh từ |
| Hay đi với | Học tập, hội thảo, báo cáo, sinh hoạt, số báo |
Chuyên đề: một vấn đề được khoanh vùng riêng
Hình dung cả môn Ngữ văn là một khu vườn rộng. Bài học hằng ngày dẫn ta đi một vòng qua mọi luống. Chuyên đề thì khác: người ta rào riêng một góc, ví dụ “văn học dân gian” hay “cách viết báo cáo nghiên cứu”, rồi đào sâu chỉ góc ấy trong một thời gian.
Từ điển tiếng Việt xếp chuyên đề là danh từ, chỉ vấn đề chuyên môn được nghiên cứu hoặc thảo luận riêng. Hai đặc điểm luôn đi kèm: phạm vi hẹp và giới hạn rõ. Một vài câu dùng:
- Tổ Văn tổ chức sinh hoạt chuyên đề về dạy đọc hiểu thơ.
- Số báo tháng này là số chuyên đề về Tết, từ bìa đến trang cuối chỉ nói chuyện Tết.
- Nghiên cứu sinh phải hoàn thành các chuyên đề trước khi bảo vệ luận án.
Chuyên đề học tập ở bậc THPT là gì?
Từ Chương trình giáo dục phổ thông 2018, cấp trung học phổ thông có thêm một phần gọi là chuyên đề học tập. Mỗi môn như Ngữ văn, Toán, Lịch sử, Vật lí, Hóa học, Tin học… có một cụm khoảng ba chuyên đề cho mỗi lớp. Mỗi chuyên đề dài 10 hoặc 15 tiết, cả cụm của một môn là 35 tiết một năm học.
Học sinh lớp 10, 11, 12 chọn 3 cụm chuyên đề của 3 môn khác nhau, tức 105 tiết mỗi năm, tùy nguyện vọng và khả năng tổ chức của nhà trường. Mục đích là học sâu hơn phần mình định theo, chuẩn bị cho ngành nghề sau này. Ví dụ, một bạn thích khối xã hội có thể chọn chuyên đề của Ngữ văn, Lịch sử và Địa lí.
Chuyên đề Ngữ văn thường nghiêng về thực hành: tập nghiên cứu một vấn đề văn học, đọc sâu một tác giả, viết một bài nghiên cứu nhỏ. Sản phẩm cuối thường gần với một bài tiểu luận ngắn có luận điểm riêng.
專題: chuyên một việc, một đầu đề
Chữ chuyên (專) nghĩa là chăm vào một việc, không tản ra nhiều phía, như trong chuyên cần, chuyên môn, chuyên gia. Chữ đề (題) vốn là cái trán, sau chỉ phần nêu lên ở đầu: đề mục, đầu đề, đề thi. Thiều Chửu giảng đề mục là phần nêu ý chính lên đầu bài văn, bài thơ.
Ghép lại, chuyên đề là “một đầu đề được chăm riêng”. Chữ Hán này hiện vẫn dùng ở tiếng Trung với nghĩa gần như tiếng Việt, chỉ một chủ đề chuyên biệt.
Chuyên đề khác chủ đề, đề tài, chuyên ngành ra sao?
| Từ | Nghĩa chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Chuyên đề | Một vấn đề chuyên môn, phạm vi hẹp, được học hoặc bàn riêng | Chuyên đề văn học dân gian |
| Chủ đề | Vấn đề chính được nói tới; trong văn học là tư tưởng xuyên suốt tác phẩm | Chủ đề tình mẫu tử |
| Đề tài | Phạm vi hiện thực được phản ánh, hoặc vấn đề được chọn để nghiên cứu | Đề tài nông thôn; đề tài khoa học cấp trường |
| Chuyên ngành | Một nhánh hẹp của ngành học hay nghề nghiệp | Chuyên ngành lí luận văn học |
Chuyên đề và chủ đề dễ lẫn nhất vì cùng nói về “một vấn đề”. Khác ở chỗ chuyên đề luôn mang tính chuyên môn và được tổ chức thành một đợt học, một buổi hội thảo; còn chủ đề có thể là bất cứ chuyện gì, kể cả chủ đề của một câu chuyện phiếm. Muốn rõ hơn hai khái niệm trong văn học, xem bài chủ đề của một tác phẩm văn học và bài phạm vi hiện thực mà nhà văn chọn viết.
Một lỗi gặp khá nhiều trong giấy mời: viết “hội thảo chuyên đề về chủ đề…”. Hai chữ “đề” đứng gần nhau nghe lặp; viết gọn “hội thảo chuyên đề…” là đủ.
Chuyên đề ở trường, ở hội thảo và trên báo
Học chuyên đề là gì?
Là học sâu một mảng kiến thức trong một số tiết nhất định, thay vì học dàn trải. Ở THPT, đây là phần chuyên đề học tập học sinh tự chọn theo môn; ở trung tâm hay đại học, đó có thể là một khóa ngắn về một chủ điểm hẹp.
Hội thảo chuyên đề là gì?
Là buổi gặp gỡ mà các báo cáo và phần thảo luận chỉ xoay quanh một vấn đề chuyên môn đã định sẵn. Nếu quy mô nhỏ, không khí thân mật, người ta hay gọi là tọa đàm; xem bài tọa đàm khác hội thảo, hội nghị ra sao.
Báo cáo chuyên đề là gì?
Là văn bản trình bày kết quả tìm hiểu hoặc làm việc về một chuyên đề cụ thể, có mở đầu, nội dung chính và kết luận, đề xuất. Sinh viên, nghiên cứu sinh và cán bộ ở cơ quan đều có thể phải viết loại báo cáo này.
Chuyên đề tiếng Anh là gì?
Thường dịch là special topic hoặc topic; hội thảo chuyên đề là seminar hoặc symposium; số báo chuyên đề là special issue.