Chữ Nôm là gì? Cách tạo chữ, cách nhận biết và tác phẩm tiêu biểu

Chữ Nôm là hệ chữ viết người Việt sáng chế trên nền chữ Hán để ghi lại tiếng Việt, tức ghi đúng lời người Việt nói chứ không phải văn ngôn của người Trung Hoa. Người xưa còn gọi nó là Quốc âm. Nhờ nó mà ta có Truyện Kiều, thơ Hồ Xuân Hương, Chinh phụ ngâm bản diễn Nôm và cả một nền văn học viết bằng tiếng mẹ đẻ trước khi chữ Quốc ngữ phổ biến.

Khái niệm	Chữ viết khối vuông, mượn và cải biến chữ Hán để ghi tiếng Việt
Nghĩa tên gọi	Nôm do chữ Nam 南 mà ra: chữ ghi tiếng nói của người phương Nam
Thời gian dùng	Hình thành khoảng sau thế kỷ X, dùng nhiều nhất từ thế kỷ XV đến XIX, suy giảm đầu thế kỷ XX
Dấu hiệu nhận biết	Nhìn giống chữ Hán nhưng đọc lên là câu tiếng Việt; có nhiều chữ ghép không có trong từ điển Hán
Học ở	Ngữ văn THCS, THPT khi học văn học trung đại (thơ Nôm, truyện thơ Nôm)

Chữ Nôm là chữ của ai?

Suốt hơn một nghìn năm, giấy tờ triều đình, khoa cử và sử sách ở nước ta viết bằng chữ Hán. Nhưng chữ Hán ghi tiếng Hán; người Việt muốn chép một câu hát ru, một bài thơ bằng chính lời mình nói thì không đủ. Chữ Nôm ra đời để lấp chỗ trống ấy: người Việt lấy hình chữ, bộ thủ, cách đọc và ý nghĩa của chữ Hán làm vật liệu, rồi mượn, ghép, cải biến thành một bộ chữ riêng cho tiếng Việt.

Tên gọi cũng nói lên điều đó. Cả hai tiếng đều có gốc Hán: chữ bắt nguồn từ cách đọc cổ của chữ 字 (tự), còn Nôm là từ chữ Nam 南. Chữ Nôm nghĩa là chữ của người phương Nam, phân biệt với chữ Hán của phương Bắc. Các tác giả xưa gọi thơ văn viết bằng chữ này là quốc âm, nên mới có tên tập thơ Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi.

Chữ Nôm chưa bao giờ được chuẩn hóa thành một bộ thống nhất. Một từ có thể có vài cách viết, tùy người, tùy vùng, tùy thời. Đây là chỗ khác biệt lớn với chữ Quốc ngữ hiện nay, nơi mỗi âm tiết chỉ có một cách viết.

Bốn cách người xưa tạo ra một chữ Nôm

Các nhà nghiên cứu chia cách tạo chữ thành nhiều kiểu chi tiết. Ở mức phổ thông, có thể gom thành bốn nhóm:

Cách tạo	Làm thế nào	Ví dụ
Mượn cả âm lẫn nghĩa	Dùng nguyên chữ Hán để ghi từ Hán Việt	翁 ông, 婆 bà
Mượn âm, bỏ nghĩa (giả tá)	Lấy chữ Hán đọc gần giống để ghi một từ Việt khác nghĩa hẳn	沒 (nghĩa gốc là chìm) dùng để ghi “một” trong “một mình”
Mượn nghĩa, bỏ âm	Lấy chữ Hán cùng nghĩa, đọc theo tiếng Việt	能 (năng, có tài) đọc là “hay” trong “văn hay chữ tốt”
Tự ghép chữ mới	Ghép hai thành phần: một phần gợi nghĩa, một phần gợi âm, hoặc cả hai cùng gợi nghĩa	𡗶 trời = 天 (trời) + 上 (trên)

Kiểu ghép một phần gợi nghĩa, một phần gợi âm là kiểu phổ biến nhất ở những chữ người Việt tự tạo. Chẳng hạn chữ “chân” trong “chân tay” lấy bộ túc 足 (chân) để gợi nghĩa, ghép với chữ 真 (chân trong chân thành) để gợi cách đọc. Chữ “trời” thì ghép hai chữ cùng gợi nghĩa: trời là cái ở trên cao.

Nhận ra chữ Nôm giữa một trang chữ Hán

Với người chưa học Hán Nôm, chữ Nôm và chữ Hán trông như nhau. Ba dấu hiệu dưới đây giúp phân biệt ở mức đơn giản:

1. Đọc lên ra câu tiếng Việt. Một câu chữ Nôm khi phiên âm cho ra lời Việt tự nhiên, có cả hư từ thuần Việt như “thì”, “mà”, “những”. Còn câu chữ Hán phiên ra là chuỗi âm Hán Việt kiểu “học nhi thời tập chi”, người không học không hiểu.
2. Có chữ không tìm thấy trong từ điển chữ Hán. Những chữ ghép như 𡗶 (trời) chỉ người Việt dùng. Trên máy tính, chúng thường nằm ở vùng mã mở rộng, nhiều phông chữ không hiện được.
3. Thể thơ thuần Việt. Gặp văn bản viết theo thể lục bát hay song thất lục bát, gần như chắc chắn đó là văn bản Nôm, vì hai thể này là của tiếng Việt.

Vì chữ Nôm vay mượn nhiều từ chữ Hán, muốn đọc được Nôm thường phải biết chữ Hán trước. Ngược lại, một số từ người ta hay tưởng là thuần Việt thật ra là từ gốc Hán; cách tách hai lớp từ này có ở bài từ Hán Việt là gì và cách nhận biết.

Những tác phẩm Nôm học sinh gặp trong SGK

Phần lớn văn học trung đại trong sách Ngữ văn được viết bằng chữ Nôm, chỉ là ta đọc bản đã phiên ra chữ Quốc ngữ. Biết điều này, đọc một bài thơ sẽ thấy rõ hơn vì sao lời lẽ của nó gần với tiếng nói hằng ngày.

Truyện Kiều: tiếng Việt bước vào truyện thơ dài

Trăm năm trong cõi người ta,
Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.

Nguyễn Du viết Truyện Kiều bằng chữ Nôm theo thể lục bát. Hai câu mở đầu dùng những chữ rất nôm na như “khéo là”, “ghét nhau” bên cạnh khái niệm có gốc Hán là “tài”, “mệnh”. Chính sự hòa trộn ấy làm Truyện Kiều vừa sang vừa gần, đọc lên ai cũng hiểu. Muốn xem đoạn tả cảnh chị em Thúy Kiều đi chơi xuân, đọc bài soạn đoạn trích Cảnh ngày xuân.

Thơ Hồ Xuân Hương: chữ Nôm cho phép chơi chữ

Hồ Xuân Hương được gọi là “Bà chúa thơ Nôm”. Thơ bà dùng nhiều từ láy, thành ngữ, lời nói dân dã mà chữ Hán không thể ghi trọn. Trong Tự tình (bài 2), những chữ như “văn vẳng”, “trơ”, “xiên ngang”, “đâm toạc” đều là lời Việt đầy gân guốc. Các câu hỏi đọc hiểu bài thơ có ở bài soạn Tự tình bài 2 của Hồ Xuân Hương.

Nguyễn Trãi và tập thơ quốc âm

Nguyễn Trãi viết nhiều bằng chữ Hán, nhưng Quốc âm thi tập của ông là tập thơ Nôm sớm còn giữ được. Bài thơ học sinh hay gặp là tìm hiểu bài Cảnh ngày hè, trong đó cảnh hoè lục, thạch lựu, tiếng ve được tả bằng lời Việt mộc mạc mà vẫn đúng luật thơ Đường.

Song song với dòng Nôm là dòng văn viết bằng chữ Hán kéo dài suốt thời trung đại; văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm giống và khác nhau ở đâu được đặt cạnh nhau cho dễ so.

Chữ Hán, chữ Nôm, chữ Quốc ngữ đặt cạnh nhau

Tiêu chí	Chữ Hán	Chữ Nôm	Chữ Quốc ngữ
Ghi ngôn ngữ nào	Tiếng Hán (văn ngôn)	Tiếng Việt	Tiếng Việt
Ai tạo ra	Người Trung Hoa	Người Việt, dựa trên chữ Hán	Giáo sĩ phương Tây cùng người Việt, thế kỷ XVII
Hình thức	Chữ khối vuông	Chữ khối vuông	Chữ cái La-tinh có dấu
Vai trò xưa	Chữ hành chính, khoa cử, sử sách	Chủ yếu văn chương, đôi khi văn bản nhà nước	Ban đầu trong giới Công giáo, sau thành chữ viết chính thức

Chữ Nôm từng được dùng trong giấy tờ triều đình ở hai giai đoạn ngắn: thời nhà Hồ đầu thế kỷ XV và thời Tây Sơn cuối thế kỷ XVIII. Ngoài hai lúc ấy, chữ Hán vẫn giữ vị trí chữ chính thức. Đầu thế kỷ XX, chữ Quốc ngữ dần thay thế cả hai.

Người Nhật cũng mượn chữ Hán theo cách riêng, gọi là chữ kanji, rồi ghép thêm chữ kana để ghi phần đuôi ngữ pháp mà chữ Hán không có.

Luyện tập nhận biết chữ Nôm

Chữ Nôm qua mấy điều học trò tò mò

Chữ Nôm có phải chữ Hán không?

Không. Chữ Nôm vay mượn hình dạng và cách cấu tạo của chữ Hán, nhưng dùng để ghi tiếng Việt và có nhiều chữ người Việt tự tạo. Người Trung Quốc biết chữ Hán vẫn không đọc hiểu được một văn bản Nôm.

Chữ Nôm ra đời khi nào?

Mốc chính xác còn được bàn, nhưng nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chữ Nôm thành hệ thống sau thế kỷ X, khi nước ta giành độc lập. Một số di tích thời Lý đã có chữ Nôm; đến thời Trần mới có tác phẩm văn chương rõ ràng.

Chữ Nôm và chữ Quốc ngữ khác nhau thế nào?

Cả hai đều ghi tiếng Việt. Chữ Nôm là chữ khối vuông dựa trên chữ Hán, khó học, không thống nhất cách viết; chữ Quốc ngữ dùng chữ cái La-tinh có dấu, mỗi âm tiết một cách viết nên học nhanh hơn nhiều.

Bây giờ còn ai đọc được chữ Nôm không?

Có. Chữ Nôm được dạy và nghiên cứu ở các chuyên ngành Hán Nôm bậc đại học, và nhiều nhóm yêu thư pháp, yêu văn hóa vẫn tự học. Phần lớn chữ Nôm cũng đã có mã Unicode để gõ và tra trên máy tính.