Chín chắn là biết suy nghĩ cẩn thận, cân nhắc trước sau rồi mới nói, mới làm; không nông nổi, không bộp chộp. Khen một người chín chắn là khen cái đầu đã “chín” như quả đến độ: lời nói có trọng lượng, quyết định ít khi phải hối. Người ta cũng nói suy nghĩ chín chắn, cách cư xử chín chắn để chỉ riêng lối nghĩ, lối làm ấy.
| Nghĩa ngắn | Thận trọng, suy xét kỹ, không nông nổi |
| Loại từ | Tính từ |
| Cấu tạo | Từ láy, tiếng gốc là chín |
| Gần nghĩa | Chững chạc, điềm đạm, thận trọng, già dặn |
| Trái nghĩa | Bộp chộp, nông nổi, hấp tấp, non nớt |
Chín chắn: cái chín của quả, của người
Chữ gốc là chín. Quả chín là quả đã đến lúc ăn được, không còn chát. Cơm chín là cơm đã đủ lửa. Từ đó tiếng Việt chuyển nghĩa sang con người và ý nghĩ: nghĩ cho chín, bàn cho chín rồi hãy làm, tức nghĩ đến nơi đến chốn. Chín chắn mang trọn cái nghĩa bóng ấy và đẩy nó thành một phẩm chất.
Các từ điển tiếng Việt giảng chín chắn là thận trọng, biết suy nghĩ cẩn thận, không bộp chộp, với ví dụ kiểu càng lớn nó càng chín chắn hơn. Ví dụ ấy cho thấy một điều: chín chắn thường gắn với tuổi tác và trải nghiệm, nhưng không đồng nhất với tuổi. Có cậu học trò lớp 9 nói năng rất chín chắn, cũng có người ngoài bốn mươi vẫn bốc đồng.
Từ này dùng được cho cả người lẫn hành động:
- Nói về người: Chị cả trong nhà bao giờ cũng chín chắn nhất.
- Nói về ý nghĩ: Đây là quyết định đã được cân nhắc chín chắn, không phải nhất thời.
- Trong lời khuyên: Chuyện chọn ngành, con nghĩ cho chín chắn rồi hẵng nộp hồ sơ.
Chắn ở đây không phải ngăn chắn
Thấy chữ chắn, nhiều người đoán nó mang nghĩa “chặn lại”, kiểu như biết ngăn mình trước khi làm điều dại. Cách hiểu ấy dễ nhớ nhưng không đúng cấu tạo. Chín chắn là từ láy: tiếng chắn lặp phụ âm đầu ch của tiếng gốc và mang vần ăn, tự nó không góp nghĩa riêng.
Tiếng Việt có cả một loạt từ láy vần ăn như thế: vuông vắn, tròn trặn, đầy đặn, đều đặn, nhỏ nhắn, chín chắn. Đặt cạnh nhau sẽ thấy chúng có chung một màu nghĩa: cái gốc được làm cho trọn vẹn, đủ đầy, không vênh không thiếu. Vuông vắn là vuông cho ngay ngắn; tròn trặn là tròn cho đều; chín chắn là chín cho kỹ. Nhìn cả họ từ, nghĩa của chín chắn tự sáng ra.
Vì đọc lẫn chín với chính (như trong chính xác, chính tả), có người viết thành “chính chắn”. Cách viết đúng và lý do có ở bài chín chắn hay chính chắn.
Chín chắn, chững chạc, già dặn khác nhau ở đâu?
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Chín chắn | Cách nghĩ: cân nhắc kỹ, không vội | Em ấy trả lời rất chín chắn. |
| Chững chạc | Dáng vẻ, cử chỉ, lời nói đĩnh đạc như người lớn | Mặc vest vào trông chững chạc hẳn. |
| Già dặn | Từng trải, nhiều kinh nghiệm; đôi khi là “già trước tuổi” | Giọng văn già dặn so với tuổi 15. |
| Điềm đạm | Tính khí bình tĩnh, ôn hòa, ít nóng nảy | Ông nói chậm rãi, điềm đạm. |
| Bộp chộp | Nói làm vội vàng, thiếu suy nghĩ (trái nghĩa) | Tính bộp chộp hay làm hỏng việc. |
Hai từ hay bị dùng lẫn nhất là chín chắn và chững chạc. Một người có thể trông rất chững chạc nhưng quyết định lại hấp tấp; ngược lại, một bạn nhỏ người còn loắt choắt vẫn có thể nghĩ chín chắn. Chỗ khác nhau này được bàn kỹ ở bài phân biệt chững chạc với chín chắn. Ở cực đối diện, mạng xã hội có chữ kiểu cư xử bồng bột bị gọi là trẻ trâu, đúng là cái phần chưa chín.
Chín chắn chỉ gần nghĩa với trưởng thành; những từ thay sát hơn và các mức non nớt, ấu trĩ được xếp ở đồng nghĩa, trái nghĩa với trưởng thành.
Già dặn chỉ là một nghĩa của già; các nghĩa khác cùng từ trái như trẻ, non được tách riêng trong đồng nghĩa, trái nghĩa với già.
Viết đoạn văn về sự chín chắn ở tuổi học trò
Đề nghị luận kiểu “Suy nghĩ về đức tính chín chắn” hay “Sống chậm lại để nghĩ kỹ” có thể triển khai theo ba ý:
- Giải thích: chín chắn là biết dừng lại cân nhắc hậu quả, lắng nghe trước khi phán xét. Nó khác rụt rè: người chín chắn vẫn dám làm, chỉ là làm sau khi đã nghĩ.
- Biểu hiện: không vội đăng bài khi đang giận; đọc hết đề rồi mới làm bài; nghe đủ hai phía rồi mới nhận xét một cuộc cãi vã trong lớp.
- Ý nghĩa và cách rèn: tránh được những lời nói, việc làm khiến mình hối hận; rèn bằng thói quen tự hỏi “nếu làm vậy thì sau đó ra sao” và học từ người lớn tuổi hơn.
Chín chắn là một nét lớn của sự trưởng thành về mặt suy nghĩ, nên hai đề này có thể dùng chung dẫn chứng. Một câu kết gọn cho đoạn văn: quả chín cần đủ nắng, ý nghĩ chín cần đủ thời gian.
Chín chắn trong lời khen, lời nhận xét
Người chín chắn là người như thế nào?
Là người ít nói lời bốc đồng, biết đặt mình vào chỗ người khác, nghĩ tới hậu quả trước khi quyết. Họ không nhất thiết lớn tuổi hay ít nói; họ chỉ không để cảm xúc nhất thời cầm lái.
Suy nghĩ chín chắn là gì?
Là suy nghĩ đã được cân nhắc đủ các mặt, có tính đến lợi hại và người liên quan. Cụm này hay xuất hiện trong lời khuyên: “Hãy suy nghĩ chín chắn trước khi bỏ học đi làm.”
Chín chắn tiếng Anh là gì?
Thường dịch là mature (trưởng thành trong suy nghĩ) hoặc sensible, level-headed. Khi nhấn vào sự thận trọng, có thể dùng prudent hay careful.
Chín chắn là từ láy hay từ ghép?
Là từ láy, láy phụ âm đầu ch, cùng họ vần ăn với vuông vắn, tròn trặn. Tiếng chắn không mang nghĩa “ngăn chặn” trong từ này.