Bỏ qua tới nội dung
Thư viện văn học số
Tra chính tả
Lớp mấy?
Là gì?

Càn khôn là gì? Hai quẻ Dịch 乾坤 và nghĩa trời đất trong văn cổ

Cập nhật 24/03/2025·MMavrick Nguyễn·7 phút đọc
Nội dung chính
  • Càn khôn là trời hay là đất?
  • Hai quẻ đứng đầu Kinh Dịch
  • Càn khôn trong Đại cáo bình Ngô
  • Những từ cùng nhóm với càn khôn

Càn khôn là trời đất, rộng ra là cả vũ trụ. Đây là từ Hán Việt cũ, gốc từ hai quẻ Càn và Khôn của Kinh Dịch: Càn tượng trời, Khôn tượng đất. Ngày thường ít ai nói “càn khôn”, nhưng từ này vẫn sống trong văn chương cổ, trong thành ngữ “xoay chuyển càn khôn” và trong tên võ công Càn Khôn Đại Na Di của truyện Kim Dung.

Nghĩa ngắn Trời và đất; vũ trụ
Gốc từ Hán Việt 乾坤, tên hai quẻ đầu của Kinh Dịch
Loại từ Danh từ
Sắc thái Từ cũ, văn chương, trang trọng
càn khôn là gì
càn khôn là gì? Trời đất, vũ trụ (từ cũ)

Càn khôn là trời hay là đất?

Là cả hai. Từ điển của Viện Ngôn ngữ học ghi càn khôn là danh từ, thuộc lớp từ cũ dùng trong văn chương, nghĩa là trời đất, vũ trụ, và cho một từ đồng nghĩa là kiền khôn. Chữ Càn đứng trước chỉ trời, chữ Khôn đứng sau chỉ đất; gộp lại thành một tên gọi cho toàn bộ thế giới bao quanh con người.

Vì là từ chỉ cái lớn nhất có thể nghĩ tới, càn khôn hay đi cùng những động từ mạnh. “Xoay chuyển càn khôn” là làm thay đổi cả cục diện, kiểu việc mà chỉ người có tài lớn hoặc thời thế lớn mới làm nổi. Nói một người “có tài xoay chuyển càn khôn” là khen hết lời, đôi khi hơi phóng đại.

Hai quẻ đứng đầu Kinh Dịch

Chữ càn (乾) trong từ điển Thiều Chửu được giảng là quẻ đầu của tám quẻ, mang cái tượng lớn nhất như trời, như vua. Cũng chữ ấy còn một âm nữa là can, nghĩa là khô, như trong “can sài” (củi khô). Nhiều sách cổ đọc chữ này là “kiền”, nên có cả “kiền khôn” lẫn “càn khôn”.

Chữ khôn (坤) là quẻ ví như đất. Vì đất được xem là mềm, thuận và nuôi dưỡng, chữ này còn được dùng cho phía nữ: ngày trước “khôn trạch” là nhà gái, còn nhà trai là “kiền trạch”, dùng chính chữ càn.

Trong sáu mươi tư quẻ Kinh Dịch theo thứ tự quen dùng, Càn là quẻ thứ nhất, Khôn là quẻ thứ hai. Càn gồm toàn vạch liền (dương), Khôn gồm toàn vạch đứt (âm). Hai quẻ đứng đầu như hai cột trụ: một bên mạnh mẽ, vận hành không nghỉ; một bên rộng lượng, chở đỡ muôn vật. Từ cặp này người xưa nói ra trời và đất, cha và mẹ, dương và âm.

Lưu ý một chuyện dễ nhầm: “khôn” trong càn khôn không dính gì tới “khôn” trong khôn ngoan, và “càn” ở đây không phải “càn” trong làm càn, càn quấy. Đó là những từ thuần Việt trùng âm, khác nghĩa hoàn toàn.

Càn khôn trong Đại cáo bình Ngô

Học sinh lớp 10 gặp từ này trong Bình Ngô đại cáo của Nguyễn Trãi. Đoạn kết có câu chữ Hán mà phiên âm là “Càn khôn ký bĩ nhi phục thái”. Bĩ và Thái cũng là tên hai quẻ Dịch: Bĩ là bế tắc, Thái là thông suốt. Cả câu mượn vận trời đất để nói vận nước: qua thời u ám, nay lại tới lúc hanh thông, như ngày tháng tối rồi lại sáng.

Trước đó, ở đoạn kể tội giặc, tác giả cũng nhắc càn khôn để nói tội ác của chúng làm trời đất như sắp tắt thở. Một từ, hai lần xuất hiện, hai sắc thái: lúc đầu là trời đất ngột ngạt, lúc cuối là trời đất trở lại hanh thông. Ai cần đọc lại toàn văn bản và câu hỏi SGK có thể mở bài soạn áng cáo của Nguyễn Trãi trong sách Cánh diều; còn một chữ Hán Việt khác nằm ngay đoạn mở đầu áng cáo được giải nghĩa ở bài văn hiến và nền văn hóa lâu đời.

Ở văn hóa đại chúng, người Việt biết từ này nhiều nhờ Ỷ Thiên Đồ Long ký của Kim Dung: Càn Khôn Đại Na Di là môn võ công của Minh giáo mà Trương Vô Kỵ luyện được. “Đại na di” là dời chuyển lớn, nên tên gọi ấy gợi ý một sức mạnh có thể xê dịch cả trời đất.

Những từ cùng nhóm với càn khôn

Từ Nghĩa Sắc thái
Kiền khôn Trời đất (cách đọc khác) Rất cũ, gần như chỉ còn trong sách
Thiên địa Trời đất Hán Việt, trang trọng
Trời đất Trời và đất; cũng là tiếng kêu than Thuần Việt, dùng hằng ngày
Vũ trụ, hoàn vũ Toàn bộ không gian và vạn vật Trung tính, dùng cả trong khoa học
Âm dương Hai mặt đối lập mà nương nhau Triết học phương Đông

Càn khôn không có từ trái nghĩa thật sự, vì nó đã gom cả hai cực. Khi viết văn hôm nay, dùng càn khôn sẽ tạo không khí cổ kính; dùng ở câu chuyện thường ngày thì dễ thành khoa trương. Một câu vừa phải: Đứng trên đỉnh Fansipan lúc bình minh, cậu bỗng thấy mình bé lại trước càn khôn rộng lớn.

Đọc truyện Kim Dung, ta còn gặp những từ Hán Việt của giới luyện công như tẩu hỏa nhập ma nghĩa gốc khi nội lực đi sai đường.

Đọc chữ càn khôn cho trọn

Càn khôn nghĩa là gì trong Kinh Dịch?

Là tên hai quẻ đứng đầu: Càn (trời, dương, mạnh) và Khôn (đất, âm, thuận). Từ hai quẻ này, càn khôn được dùng để chỉ trời đất và cả vũ trụ.

Xoay chuyển càn khôn là gì?

Là làm thay đổi cục diện lớn, đảo ngược tình thế tưởng như không thể đổi. Cụm này thường dùng để khen tài năng hoặc nói về những biến cố lớn của thời cuộc.

Càn Khôn Đại Na Di là gì?

Là tên môn võ công của Minh giáo trong tiểu thuyết Ỷ Thiên Đồ Long ký của Kim Dung, nhân vật chính Trương Vô Kỵ luyện được. Tên gọi có nghĩa là dời chuyển cả trời đất.

Viết càn khôn hay kiền khôn?

Cả hai đều có trong từ điển, cùng chỉ chữ 乾坤. Hiện nay càn khôn phổ biến hơn nhiều; kiền khôn chủ yếu gặp trong sách cũ.

Vietnammm
VJOL
Lu88
https://sunwin.vision/
hitclub
hitclub
manclub
zowin
yo88
cakhiatv
xoilac
gavangtv
trực tiếp bóng đá
xoilac tv
xoilac tv
trực tiếp bóng đá
cakhiatv
xem bóng đá trực tiếp
socolive
trực tiếp bóng đá
cakhiatv
thapcamtv
90phut
luongsontv
Socolive
Cakhiatv
Tiếu lâm tv
90phut
Thapcamtv
Luongsontv
sunwin
hitclub
go88
lô đề uy tín
https://hitclub3.jp.net/
kqbd
7m
789club
b52
bomwin
https://trangcacuocbongda.bio/
iwin
vaobet
hitclub
https://tylekeonhacai.top/
https://sunwinn.za.com/
https://go881.jp.net/
7m
game bài đổi thưởng
Rikvip
kèo nhà cái
rikvip
game bài đổi thưởng
kèo nhà cái
hitclub
sunwin
789club
Kèo nhà cái
b52 club
b52 club
sunwin
kèo nhà cái
kèo bóng đá hôm nay
cá cược bóng đá
cakhiatv
socolive
Kèo nhà cái
game bài
Go88
Hitclub
Nhà cái uy tín
Bongdalu
iwinclub
rikvip
go88
sunwin
789club
b52
kèo nhà cái
kqbd
b52 club
ok9
https://fly88h.com/
tỷ lệ bóng đá hôm nay
tỷ lệ bóng đá hôm nay
Twin68
new88
new88
Xóc đĩa
ww88
tylekeonhacai
https://tylekeonhacai.co.com/
sin88
V9bet
nổ hũ
hitclub
Game bài 789club
BongdaNET
keonhacai5
Game bài 789club
7m
sun win
https://lucky88.us/
8xbet
Sunwin
Game Go88
sunwin
https://keonhacai5.us.org/
B52 CLUB
Hit Club
https://keonhacai.gb.net/
kèo nhà cái
Iwin68
dn88
go8
cakhiatv
xôi lạc tv
socolive
bóng đá tv
lv88
gg88
https://vuaxocdia.me/
JBO
CakhiaTV
Socolive
b52club
nổ hũ
lô đề online
https://mm88.blog/
88xx
au88
sc88
go8
go99
mb88
mu88
new88
bet88
tỷ lệ kèo
kèo nhà cái
Go88
nowgoal
tỷ lệ kèo bóng đá anh
https://keonhacai6.io/
Luck8
B29
Rikvip
B52club
hitclub
bet168
w 88
Kqbd
kèo bóng đá
sunwin
f168
uu88
rikvip
xocdia88
Tài xỉu online
188bet
kqbd
sonclub
alo789
xóc đĩa online
88vin
bay789
kwin
sunwin
https://sunwin35.io/
mu88
sunwin
https://sunwins.eu.com
hitclub
Game bài đổi thưởng
v9bet
go88
b52 club
https://98win.kiwi/
au88
B52club
https://sunwinkt.com/
AE888
Sunwin
go88
go88
e39
kqbd
Socolive TV
B33
Go88
link tải sunwin
kèo nhà cái
hit club
Keonhacai
febet
kèo nhà cái 5
https://keonhacaim88.info/
https://keonhacaim88.info/
kèo nhà cái
go88
B52
kèo nhà cái
kèo nhà cái
kết quả bóng đá
789bet
cakhiatv
trực tiếp bóng đá
Sunwin
sunwin
ok9
789Club
Sumclub
Xóc đĩa
Sunwin
sun win
bet88
u88
cm88
Tai xiu
go 88
https://sunwinvy.com/
xoilactv
http://taixiuonline.markets/
go 88
23win
game bai doi thuong
tài xỉu 789club
Tỷ lệ kèo
kèo nhà cái
Hitclub
https://vuaxocdia.me/
Sunwin
hitclub
789club
trực tiếp bóng đá socolive
cm88
tỷ lệ kèo
kèo nhà cái uy tín
tỷ lệ kèo
nhận định bóng đá
Sunwin
kqbd
Xóc đĩa
cm88
kèo nhà cái
cá cược bóng đá
789WIN
tỷ lệ kèo nhà cái
hitclub
kèo nhà cái
789Club
Nhà cái Xocdia88
sunwin
HITCLUB
đánh đề online
qq8876 net
tg88
kubet
fv88
68gamebai
Sunwin
Socolive
tỷ lệ kèo
kết quả bóng đá
sunwin
ta88
https://go88n.co/
kèo bóng đá hôm nay
kèo nhà cái
hello88
hitclub
KÈO NHÀ CÁI
XÓC ĐĨA ONLINE
lô đề trực tuyến
đánh bài
kèo nhà cái 5
Xóc đĩa
tỷ lệ kèo nhà cái
Kèo nhà cái
game bài đổi thưởng
https://ae888.co.com/
bắn cá đổi thưởng
au88
https://789betlove.com/
rikvip
hitclub
sunwin
lô đề online
Exness
kubet
GG88 COM
kết quả bóng đá
FB88
fb88
kèo nhà cái
hitclub
go88
Tải go88
go88
hitclub
hit club
KQBD
Vb88
X8
tỷ lệ kèo
s666
s66
kèo nhà cái 5