Cãi cùn là cãi bướng cho bằng được khi lí lẽ đã đuối, mặc kệ đúng sai và mặc kệ người nghe nghĩ gì. Chữ “cùn” trong cụm này mang nghĩa khẩu ngữ: trơ, lì, không biết ngượng. Người ta còn nói lí sự cùn, hoặc chê thẳng “nói chuyện với nó cùn lắm”.
| Nghĩa ngắn | Cố cãi lấy được, bất chấp phải trái và phản ứng của người xung quanh |
| Cấu tạo | Động từ “cãi” + tính từ “cùn” (nghĩa khẩu ngữ: trơ, lì) |
| Sắc thái | Chê, dùng trong lời nói; không hợp với văn bản trang trọng |
| Gần nghĩa | Cãi chày cãi cối, lí sự cùn, cãi bướng |
Cãi cùn mượn chữ của con dao?
Muốn hiểu cãi cùn, hãy bắt đầu từ cái bếp. Con dao dùng lâu không mài thì lưỡi trơ ra, thái miếng thịt cứ bị trượt: đó là dao cùn. Cái chổi quét mãi mòn cụt đi cũng gọi là chổi cùn. Từ điển còn ghi một nghĩa xa hơn, kiểu “kiến thức cùn dần”, tức là không mới thêm mà còn mai một.
Đến lời ăn tiếng nói hằng ngày, chữ cùn đi thêm một bước: chỉ người trơ, lì, không cần biết phải trái hay dở, cũng không để ý người khác đang khó chịu. Ví dụ đi kèm nghĩa này trong từ điển chính là cãi cùn và lí sự cùn.
Hình ảnh con dao giúp nhớ nghĩa rất nhanh. Lưỡi cùn không cắt được gì nhưng người cầm vẫn cứ cứa đi cứa lại. Lời cãi cùn cũng vậy: không chạm tới lẽ phải, chỉ mài mòn sự kiên nhẫn của người nghe.
Nhận ra một màn cãi cùn qua lời nói
Cãi cùn khác với cãi nhau thông thường ở chỗ một bên đã hết lí mà vẫn không chịu dừng. Vài dấu hiệu rất dễ gặp:
- Nhắc đi nhắc lại một câu, không thêm bằng chứng nào mới.
- Bị hỏi “dựa vào đâu?” thì lảng sang chuyện khác hoặc bắt bẻ một chữ dùng chưa khéo của đối phương.
- Chốt bằng những câu như “thì sao?”, “tôi thích thế đấy”, “ai bảo”.
- Lôi chuyện cũ, chuyện tuổi tác, chuyện “mày thì biết gì” vào thay cho lí lẽ.
Mấy câu dùng từ này trong đời thường:
- Sai đề rành rành mà cậu ấy vẫn cãi cùn rằng cô chấm nhầm.
- Thua cờ thì nhận đi, đừng cãi cùn là tại bàn cờ lệch.
- Bình luận dưới bài báo toàn người cãi cùn, đọc mười dòng chẳng thấy dòng nào có số liệu.
- Ông cụ có cái tính lí sự cùn, con cháu nói gì cũng gạt đi.
Cãi cùn, cãi chày cãi cối và phản biện
| Cách nói | Ý chính | Sắc thái |
|---|---|---|
| Cãi cùn | Cãi khi đã hết lí, trơ lì không chịu thua | Chê nặng, nhấn vào sự trơ |
| Cãi chày cãi cối | Cố cãi cho bằng được, bất chấp lí lẽ | Gần như đồng nghĩa, nhấn vào sự dai dẳng |
| Lí sự cùn | Đưa ra những lí lẽ vụng, không đứng vững | Chê, hay dùng để tả tính cách |
| Cãi lí | Dùng lí lẽ để bênh ý mình | Trung tính, có khi đúng |
| Phản biện | Chỉ ra chỗ chưa đúng bằng lí lẽ và dẫn chứng | Tích cực, có thiện chí |
Ranh giới nằm ở chỗ có chịu thay đổi khi gặp bằng chứng hay không. Người cãi lí có thể sai nhưng vẫn nghe; người cãi cùn thì đã định thắng từ trước khi nghe. Ở đầu bên kia là kiểu phản biện bằng lí lẽ và dẫn chứng rõ ràng. Còn khi cái sai được khoác lớp áo logic cho nghe xuôi tai, ta đã sang vùng của ngụy biện và các mẹo lập luận đánh tráo.
Những từ mang nghĩa ngược lại: biết điều, phục thiện, chịu lẽ phải. Gần họ với cãi cùn có trả treo, cãi bướng, và tính khăng khăng giữ ý mình dù đã rõ sai.
Gặp người cãi cùn thì đáp thế nào?
Đây là chuyện hay được đưa vào giờ sinh hoạt lớp hoặc đề nghị luận về văn hóa tranh luận. Vài gợi ý dùng được cả ngoài đời:
- Hỏi bằng chứng một lần, bình tĩnh. “Bạn lấy số liệu đó ở đâu?” là câu đủ để tách cãi lí khỏi cãi cùn.
- Đừng cùn lại. Lên giọng, mỉa mai hay lôi chuyện riêng chỉ biến hai người thành hai kẻ cãi cùn.
- Biết dừng. Nói “mình nghĩ khác, để lúc khác bàn tiếp” không có nghĩa là thua.
- Tự soi mình. Lúc thấy mình chỉ còn lặp lại một câu, rất có thể chính mình đang cãi cùn.
Trong bài văn nghị luận, lỗi cãi cùn hiện ra dưới dạng nhắc lại luận điểm mà thiếu lí lẽ, thiếu dẫn chứng; giám khảo đọc thấy ngay. Và một chi tiết nhỏ dễ nhầm: “cùn” ở đây không có nghĩa là ngốc. Có những người rất sắc sảo vẫn cãi cùn, vì cái họ thiếu là sự chịu thua, không phải trí khôn.
Cãi cùn ở nhà, ở lớp và trên mạng
Cãi cùn nghĩa là gì khi nói về một người?
Nói ai đó “hay cãi cùn” là chê người ấy có thói cố cãi cho bằng được, dù đuối lí vẫn không nhận. Lời chê này nhắm vào thái độ tranh luận, không phải trình độ hiểu biết.
Lý sự cùn là gì, có giống cãi cùn không?
Lý sự cùn (cũng viết lí sự cùn) là đưa ra những lí lẽ vụng, gượng, không thuyết phục được ai mà vẫn giữ. Hai cách nói gần nhau; lí sự cùn thiên về chất lượng lí lẽ, cãi cùn thiên về thái độ không chịu dừng.
Nói ai đó cãi cùn có bất lịch sự không?
Có. Đây là từ khẩu ngữ mang ý chê, nói thẳng vào mặt người lớn tuổi hoặc trong cuộc họp dễ thành xúc phạm. Muốn góp ý nhẹ hơn có thể nói “mình chưa thấy lí lẽ nào mới” hoặc “hình như ta đang lặp lại ý cũ”.
Cãi cùn tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh không có một từ khớp hoàn toàn. Người ta thường diễn đạt bằng ý “cãi bướng, không chịu nhận sai”, ví dụ argue stubbornly hay refuse to admit being wrong, tùy câu.