Đối nhân xử thế là cách mình đối xử với người khác và cư xử ở đời: nói năng, nhường nhịn, giữ lời, biết lúc nào mềm lúc nào cứng. Ai được khen “biết đối nhân xử thế” thường là người khéo mà không giả, sống được với nhiều kiểu người. Cụm này còn được hiểu như cả một kĩ năng sống, gọi là cách hay nghệ thuật đối nhân xử thế.
| Nghĩa | Đối xử với mọi người và ứng xử trong cuộc đời |
| Gốc từ | Hán Việt 對人處世: đối (đối đãi) + nhân (người) + xử (cư xử, ở) + thế (đời) |
| Loại từ | Cụm động từ bốn chữ, thường đi sau “biết”, “cách”, “giỏi” |
| Sắc thái | Trung tính, nghiêng về khen; hơi trang trọng |
Nghĩa của đối nhân xử thế
Bốn chữ chia đôi rất gọn. Đối nhân (對人) là cách đối đãi với người trước mặt: cha mẹ, thầy cô, bạn bè, người lạ ngoài đường. Xử thế (處世) là cách mình sống giữa đời, đứng ở vị trí nào, chọn làm gì khi gặp chuyện. Chữ thế ở đây là đời, như trong thế gian, thế sự; chữ xử là ở, là cư xử, như trong cư xử, xử sự.
Từ điển tiếng Việt giảng cả cụm ngắn gọn là đối xử với mọi người ở đời, kèm câu mẫu “biết cách đối nhân xử thế”. Riêng hai chữ xử thế cũng là một động từ, có trong các tổ hợp “thuật xử thế”, “biết cách xử thế”. Ghép đối nhân vào trước khiến cụm từ bao trùm hơn: không chỉ chuyện giữ mình trong đời mà cả chuyện từng lời ăn tiếng nói với người khác.
Ngoài đời, chữ này hay xuất hiện trong lời khen hoặc lời nhắc của người lớn: “Học giỏi chưa đủ, phải biết đối nhân xử thế nữa con ạ.” Trên kệ sách, nó là tên quen của các cuốn kĩ năng sống.
Ông bà dạy đối nhân xử thế qua tục ngữ
Người Việt ít khi nói bốn chữ Hán này ở nhà; họ gói bài học vào những câu ngắn dễ thuộc. Một điều nhịn, chín điều lành dạy nhường để giữ hòa khí. Ăn có nhai, nói có nghĩ nhắc phải cân nhắc trước khi mở miệng. Kính trên nhường dưới vạch ra thứ bậc trong cách cư xử. Còn uống nước nhớ nguồn là cách đối nhân với người đi trước.
Đọc một lượt những câu ca dao dạy cách ăn nói với nhau sẽ thấy hầu hết đều xoay quanh một ý: lời nói là thứ để giữ người, không phải để thắng người.
Trong văn chương trung đại, cũng có những nhân vật sống ở đời rất có nguyên tắc. Nguyễn Đình Chiểu dựng Lục Vân Tiên như một mẫu người hành xử theo đạo nghĩa: thấy việc bất bằng thì ra tay, giúp người không đòi trả ơn. Đó là một kiểu xử thế mà nhà nho xưa coi trọng.
Gần với ứng xử, giao tiếp, nhưng rộng hơn
| Từ | Phạm vi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Đối nhân xử thế | Cả cách đối đãi với người lẫn cách sống ở đời; mang chiều sâu đạo lí | Ông ngoại là người đối nhân xử thế rất có trước có sau |
| Ứng xử | Cách phản ứng trong một tình huống cụ thể | Ứng xử khéo khi bị khách phàn nàn |
| Giao tiếp | Chủ yếu là trao đổi bằng lời và cử chỉ | Kĩ năng giao tiếp khi phỏng vấn |
| Xã giao | Phép lịch sự bề ngoài, thường giữa người chưa thân | Vài câu hỏi thăm xã giao |
| Khéo đưa đẩy, gió chiều nào che chiều ấy | Mặt lệch của sự khéo: chiều lòng người để được lợi, thiếu lập trường | Ai nói gì cũng gật |
Chỗ dễ hiểu sai là đánh đồng đối nhân xử thế với khéo nịnh. Người khéo đối nhân xử thế vẫn có lúc phải nói không, vẫn giữ ý kiến riêng; điểm khác là họ nói theo cách không làm người kia mất mặt. Một phần lớn của sự khéo ấy nằm ở nết khiêm tốn khi cư xử với người: không tự đề cao mình, biết nghe trước khi nói.
Trái nghĩa với cụm này không có một từ cố định. Người ta thường chê “không biết điều”, “vô duyên”, “ăn nói phũ phàng”, hay nặng hơn là “vô ơn bạc nghĩa” khi ai đó đối xử tệ với người từng giúp mình.
Viết đoạn văn về đối nhân xử thế
Đề nghị luận về lối sống, cách ứng xử khá hay đặt vấn đề này, nhất là ở lớp 8, lớp 9. Một dàn ý ba bước có thể triển khai:
- Giải thích: đối nhân xử thế là cách đối xử với người và sống ở đời; biết đối nhân xử thế là cư xử có tình, có lí, biết người biết mình.
- Biểu hiện và ý nghĩa: chào hỏi lễ phép, giữ lời hứa, biết xin lỗi và cảm ơn đúng lúc, góp ý mà không xúc phạm; nhờ đó được tin, được quý, làm việc nhóm suôn sẻ.
- Mở rộng: phê phán lối sống thực dụng, khéo bề ngoài để trục lợi; khéo léo phải đi cùng trung thực mới bền.
Muốn tham khảo cách dựng bài hoàn chỉnh, xem những bài văn bàn về tư tưởng, đạo lí ở lớp 8. Một câu dẫn chứng nhỏ mà đắt: người bạn mượn vở rồi trả lại kèm mảnh giấy ghi “cảm ơn nhé”, thế là đủ cho thấy cậu ấy biết đối nhân.
Đối nhân xử thế trong sách và ngoài đời
Đối nhân xử thế nghĩa là gì?
Là cách đối xử với mọi người xung quanh và cách sống, cách cư xử trong cuộc đời. Người biết đối nhân xử thế là người cư xử hợp tình hợp lí, được nhiều người quý.
Nghệ thuật đối nhân xử thế là gì?
Là cách gọi nhấn vào sự khéo léo trong cư xử: biết nói đúng lúc, im đúng chỗ, biết nhường mà không nhu nhược. Cụm này hay xuất hiện ở tên sách kĩ năng sống.
Đối nhân xử thế có phải là sống giả tạo?
Không. Giả tạo là nói một đằng nghĩ một nẻo để được lợi. Đối nhân xử thế tốt là khéo trong cách nói nhưng thật trong điều mình nói.
Đối nhân xử thế tiếng Anh là gì?
Không có cụm tương ứng một đối một. Tùy câu có thể dịch how to deal with people, people skills hoặc the art of getting along with others.