Chính trực là ngay thẳng, không thiên vị, không vì lợi riêng hay tình riêng mà làm sai lẽ phải. Hỏi “chính trực nghĩa là gì” thì có thể hình dung một người mà tiền bạc, lời nhờ vả hay áp lực đều không bẻ cong được. Người chính trực giữ đúng điều phải cả khi không ai bắt buộc.
| Nghĩa ngắn | Ngay thẳng, công bằng, không vụ lợi, không thiên vị |
| Gốc từ | Hán Việt 正直: chính (ngay, đúng) + trực (thẳng) |
| Loại từ | Tính từ; “sự chính trực”, “lòng chính trực” là cách dùng như danh từ |
| Trái nghĩa | Gian tà, xu nịnh, thiên vị, cong queo |
Chính trực trong từ điển: ngay thẳng và không nghiêng về ai
Các từ điển tiếng Việt và từ điển Hán Việt giảng chính trực gói gọn trong hai chữ ngay thẳng, có nơi ghi gần nghĩa với trung thực, liêm khiết. Nghe thì đơn giản, nhưng khi đặt vào câu, từ này luôn có một sức nặng riêng. Ta hiếm khi khen đứa bé là chính trực vì nó không nói dối mẹ; ta dùng chữ ấy cho người phải phân xử, phải chọn lựa, phải đứng trước cám dỗ.
Vì thế chính trực thường đi với những danh từ chỉ người có quyền hoặc có trách nhiệm: một vị quan chính trực, một thẩm phán chính trực, người thầy chính trực. Nét nghĩa cốt lõi là không thiên lệch. Người chính trực không nói dối, và hơn thế, không để quan hệ thân sơ hay cái lợi trước mắt kéo cán cân lệch đi.
Ví dụ: Ông nổi tiếng chính trực, họ hàng xin việc cũng phải thi như mọi người. Hay: Lòng chính trực của bà khiến cả xóm tìm đến nhờ phân xử mỗi khi có chuyện.
正直: chữ ngay đặt cạnh chữ thẳng
Chữ chính (正) có rất nhiều nghĩa trong từ điển Hán Việt: đúng phép tắc, ở giữa, ngay ngắn. Ta gặp nó trong chính đáng, công chính, chính nghĩa, chính đạo. Ở miền Nam, chữ này còn đọc là “chánh”, như “chánh đạo”.
Chữ trực (直) nghĩa gốc là thẳng, như đường thẳng. Từ đó có nghĩa thẳng thắn, không tư riêng. Họ hàng của nó khá quen: trực tiếp (đi thẳng tới), trực tính (tính thẳng), cương trực (cứng cỏi và thẳng). Thú vị là từ điển Thiều Chửu lấy chính chữ 正直 làm ví dụ cho nét nghĩa “không thiên lệch” của chữ trực.
Ghép lại, chính trực là ngay mà cũng thẳng: đứng đúng chỗ của lẽ phải và không uốn mình theo hướng gió.
Chính trực đứng cạnh trung thực, liêm khiết, cương trực
| Từ | Trọng tâm nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Chính trực | Ngay thẳng, công bằng, không vì tình riêng hay lợi riêng | Xét thưởng chính trực, không thiên vị người nhà |
| Trung thực | Tôn trọng sự thật, không gian dối | Làm bài kiểm tra trung thực |
| Liêm khiết | Trong sạch, không nhận của đút lót, không tham của công | Vị quan liêm khiết, từ chối quà biếu |
| Cương trực | Ngay thẳng và cứng cỏi, dám nói thẳng | Tính cương trực, thấy sai là lên tiếng |
| Xu nịnh, gian tà | Uốn mình theo kẻ mạnh, mưu lợi bằng cách sai trái | Kẻ xu nịnh luôn tìm cách lấy lòng cấp trên |
Bốn từ đầu hay đi cùng nhau nhưng không trùng khít. Người trung thực có thể vẫn thiên vị bạn thân khi chấm điểm thi đua, dù không nói một lời dối nào; khi ấy họ trung thực mà chưa chính trực. Còn liêm khiết nhấn vào chuyện tiền của, chính trực rộng hơn: cả chuyện chọn người, phân xử, giữ lời. Muốn đọc kĩ hơn về chữ thứ hai, xem bài trung thực nghĩa là gì và khác thật thà ra sao; về chuyện không tham của công, có bài giải nghĩa chữ liêm khiết.
Các từ đối lập với chính trực, chia theo nét ngay thẳng và nét không thiên vị, được gom lại trong đồng nghĩa, trái nghĩa với chính trực.
Tô Hiến Thành và bài học chọn người
Học sinh lớp 4 gặp chữ này qua bài đọc Một người chính trực, kể về Tô Hiến Thành, vị đại thần đời Lý. Vua Lý Anh Tông mất, di chiếu giao ông phò thái tử Long Cán. Phía thái hậu lại muốn đưa Long Xưởng, con trai bà, lên ngôi, nên tìm cách đem vàng bạc biếu vợ ông để nhờ nói giúp. Ông không nhận, cứ theo di chiếu mà lập Long Cán.
Chuyện thứ hai còn đáng nhớ hơn. Lúc ông lâm bệnh, Vũ Tán Đường túc trực chăm sóc không rời, còn Trần Trung Tá vì bận việc nước nên ít khi tới thăm. Thế nhưng lúc được hỏi ai thay mình, ông chọn Trần Trung Tá. Ông giải thích: nếu cần người chăm sóc chu đáo thì đó là Tán Đường, còn cần người tài để lo việc nước thì phải là Trung Tá. Chính trực ở đây không phải lạnh lùng, mà là không để ơn riêng lấn lên việc chung. Phần câu hỏi và gợi ý trả lời có trong bài Một người chính trực sách Tiếng Việt 4 Cánh diều.
Ngoài trang sách, một câu nói đời thường cũng đủ: “Thân thì thân, nhưng sai thì vẫn phải nói là sai.” Đó là tinh thần của người chính trực.
Hỏi đáp quanh phẩm chất chính trực
Người chính trực là người như thế nào?
Là người làm đúng lẽ phải dù có thể bị thiệt: không nhận quà để làm sai, không bênh người thân khi người thân có lỗi, giữ lời đã hứa. Họ thường ít nói hoa mỹ, nhưng được tin cậy khi cần một người phân xử công bằng.
Sống chính trực có thiệt thòi không?
Trước mắt có thể thiệt, vì từ chối những lối tắt mà người khác vẫn đi. Về lâu dài, người chính trực giữ được lòng tin, thứ khó mua bằng tiền. Đây cũng là ý hay được dùng khi viết nghị luận về phẩm chất này.
Chính trực tiếng Anh là gì?
Tính từ thường dịch là upright hoặc honest; danh từ “sự chính trực” hay được dịch là integrity, chữ hàm ý giữ nguyên tắc đạo đức nhất quán.
Chính trực và cương trực khác nhau thế nào?
Cả hai đều là ngay thẳng. Cương trực thêm nét cứng cỏi, dám nói thẳng, có khi hơi gay gắt. Chính trực nhấn vào sự công bằng, không thiên vị; người chính trực có thể nói rất mềm mỏng mà vẫn không làm sai.