Bên lương là cách nói khẩu ngữ chỉ những người không theo đạo Công giáo, đặt đối với bên giáo (người theo đạo). Ở những làng có cả nhà thờ lẫn đình chùa, người ta quen nói “xóm bên lương”, “họ hàng bên lương” để phân biệt hai cộng đồng sống cạnh nhau. Từ này mô tả, không mang ý chê bai; “người lương”, “dân lương” cũng cùng nghĩa.
| Nghĩa ngắn | Phía những người không theo đạo Công giáo (nói khái quát) |
| Đi cặp với | Bên giáo, bên đạo, người có đạo |
| Loại từ | Cụm danh từ, khẩu ngữ; “lương” ở đây là danh từ |
| Sắc thái | Trung tính, dùng trong giao tiếp ở vùng có giáo xứ |
Bên lương, bên giáo trong một làng
Từ điển tiếng Việt có ghi một nghĩa ít người ngoài để ý của chữ lương: danh từ, khẩu ngữ, chỉ người không theo đạo Kitô, nói khái quát, phân biệt với giáo. Ví dụ từ điển đưa ra là cụm “đoàn kết lương giáo”. Wiktionary tiếng Việt cũng giải nghĩa tương tự: người không theo đạo Thiên Chúa, phân biệt với giáo dân.
Ghép thêm chữ bên phía trước, ta được một cách nói rất đời thường. “Bên” ở đây không phải bên trái bên phải, mà là một phía, một nhóm người, như trong “bên nội”, “bên ngoại”, “bên nhà trai”. Vậy bên lương là phía những người lương, còn bên giáo là phía giáo dân. Vài ví dụ:
- Ông nội theo đạo, còn nhà bà ngoại ở bên lương, nên Tết nào cháu cũng vừa đi lễ nhà thờ vừa thắp hương ở nhà thờ họ.
- Đêm Giáng sinh, thanh niên bên lương cũng kéo sang xem hang đá với bạn bè bên giáo.
- Hai xóm bên lương, bên giáo góp tiền làm chung con đường bê tông.
Cách nói này gặp nhiều ở những vùng có giáo xứ lâu đời, nơi một xã có khi gồm cả làng Công giáo và làng không theo đạo. Ở thành phố, người trẻ ít dùng hơn; họ thường nói thẳng “không theo đạo” hoặc “nhà mình không có đạo”.
Chữ lương này không phải lương bổng
Tiếng Việt có ít nhất bốn chữ lương đọc giống nhau mà nghĩa khác hẳn, từ điển xếp thành những mục riêng:
- Lương là một thứ hàng dệt mỏng bằng tơ, xưa hay dùng may áo dài nam giới.
- Lương là cái ăn dự trữ (lương thực, lương khô) và cũng là tiền công trả định kì (lương tháng, tăng lương).
- Lương là người không theo đạo Kitô, chính là chữ trong “bên lương”.
- Lương mang nghĩa tốt lành, chỉ đứng trong từ ghép Hán Việt như lương tâm, lương thiện.
Vì đồng âm, người lần đầu nghe “bên lương” dễ tưởng đang nói chuyện tiền lương, kiểu “bên trả lương” với “bên nhận lương”. Đặt vào câu thì phân biệt được ngay: nói về xóm làng, họ hàng, lễ lạt, đình chùa với nhà thờ thì đó là nghĩa tôn giáo.
Còn lương dân lại là chuyện khác. Đây là từ cũ, nghĩa là người dân lành, lương thiện, như trong câu “giặc giết hại lương dân”. Từ này không dùng để chỉ người ngoài Công giáo, nên viết văn đừng lẫn hai nghĩa.
Những cách gọi gần với bên lương
| Cách gọi | Nghĩa | Ghi chú khi dùng |
|---|---|---|
| Người lương, dân lương | Như bên lương, nhấn vào từng người | Khẩu ngữ, trung tính |
| Người không theo đạo | Không theo tôn giáo nào, hoặc không theo đạo đang nói tới | Rõ nghĩa nhất với người ngoài cuộc |
| Bên giáo, bên đạo, giáo dân | Người theo đạo Công giáo | Vế đối của bên lương |
| Ngoại đạo | Người ở ngoài một tôn giáo nào đó | Có thể bị nghe là xa cách; dùng thận trọng |
| Lương giáo | Gộp cả hai bên | Hay gặp trong cụm “đoàn kết lương giáo” |
Người theo đạo hay nói “đi đạo”, “có đạo” về mình. Chữ đạo trong các cụm này là đạo theo nghĩa tôn giáo, một trong nhiều nghĩa của chữ 道 mà bài chữ đạo trong đạo làm người và đạo văn có nhắc tới. Ngày lễ lớn của bên giáo như Giáng sinh nay cũng thành dịp vui chung của nhiều người bên lương; nguồn gốc ngày lễ ấy có trong bài vì sao lễ Noel rơi vào ngày 25/12.
Khi viết bài văn hay nói chuyện với người không quen, “người không theo đạo Công giáo” luôn là cách an toàn và đủ ý. “Bên lương” hợp nhất khi chính bạn đang ở trong câu chuyện của một làng, một dòng họ có cả hai phía.
Bên lương trong lời ăn tiếng nói hằng ngày
Bên lương nghĩa là gì?
Là phía những người không theo đạo Công giáo, nói gộp. Cụm từ đi cặp với “bên giáo”, phổ biến ở các vùng có giáo xứ.
Người lương là người như thế nào?
Người lương là người không theo đạo Công giáo. Từ này chỉ nói về việc có theo đạo hay không, hoàn toàn không đánh giá tính tốt xấu của người đó.
Lương và giáo khác nhau thế nào?
“Giáo” chỉ người theo đạo Công giáo (giáo dân), “lương” chỉ người không theo. Ghép lại thành “lương giáo”, dùng khi nói về cả cộng đồng gồm hai bên.
Gọi ai đó là bên lương có bất lịch sự không?
Thường là không, vì đây là cách nói quen thuộc ở nhiều làng quê. Tuy vậy, với người lạ hoặc trong văn bản chính thức, nên dùng cách nói rõ hơn là “người không theo đạo Công giáo”.