Bách khoa toàn thư là loại sách tra cứu gom tri thức của nhiều ngành một cách tương đối đầy đủ và có hệ thống, chia thành các mục để người đọc tìm nhanh. Có bộ bao quát mọi lĩnh vực, có bộ chỉ đi sâu một ngành như y học hay luật. Người ta còn gọi tắt là bách khoa thư, tiếng Anh là encyclopedia.
| Nghĩa ngắn | Công trình tra cứu tổng hợp tri thức nhiều ngành, sắp theo mục |
| Gốc từ | Hán Việt 百科全書: bách (trăm) + khoa (ngành) + toàn (đủ) + thư (sách) |
| Loại từ | Danh từ |
| Tiếng Anh | Encyclopedia (Anh – Anh viết encyclopaedia) |
Bách khoa toàn thư gồm những gì?
Mở một bộ bách khoa toàn thư, ta sẽ gặp hàng nghìn mục từ. Mỗi mục là một bài viết ngắn hoặc dài về một chủ đề: một con sông, một nhà văn, một phát minh, một khái niệm toán học. Mục từ thường được xếp theo vần chữ cái; một số bộ lại xếp theo nhóm chủ đề.
Từ điển tiếng Việt giảng bách khoa toàn thư là loại từ điển cung cấp tri thức khoa học các ngành một cách tương đối toàn diện và có hệ thống. Chữ “từ điển” trong lời giảng ấy hơi dễ gây hiểu lầm: thứ người ta tra trong bách khoa thư không phải nghĩa của chữ mà là hiểu biết về sự vật.
Có ba dạng thường gặp:
- Tổng quát: bao quát mọi lĩnh vực, từ thiên văn đến nấu ăn.
- Chuyên ngành: chỉ một mảng, như bách khoa thư y học, triết học, luật.
- Theo vùng, quốc gia: gom tri thức về một nước, một nền văn hóa.
Bốn chữ 百科全書 nói gì?
Tên gọi tiếng Việt dịch từng chữ rất sát. Bách (百) là trăm, ở đây mang nghĩa “rất nhiều”. Khoa (科) là ngành, môn, như trong khoa học, văn khoa. Toàn (全) là đủ, vẹn, không thiếu. Thư (書) là sách. Ghép lại: sách đủ cả trăm ngành.
Từ tiếng Anh encyclopedia đi đường khác. Nó gốc Hy Lạp cổ, ghép ý “vòng tròn, phổ biến” với ý “giáo dục”, hiểu nôm na là bộ kiến thức phổ thông mà người có học nên nắm. Một bên nhấn vào độ rộng (trăm ngành), một bên nhấn vào mục đích (giáo dục), nhưng gặp nhau ở cùng một thứ sách.
Từ “bách khoa” tách riêng còn sống trong nhiều tên gọi quen thuộc: đại học bách khoa (trường dạy nhiều ngành kỹ thuật), hiểu biết bách khoa, hay câu khen “đúng là cuốn bách khoa sống”.
Hai chữ đầu ghép thành chữ bách khoa, cũng là chữ có trong tên các trường đại học dạy nhiều ngành kỹ thuật.
Từ Diderot đến Wikipedia, rồi Vân đài loại ngữ
Ở châu Âu, bộ Encyclopédie do Diderot và d’Alembert chủ trì được in ở Pháp trong khoảng 1751–1772, gồm mười bảy tập chữ cùng nhiều tập tranh khắc. Gần như cùng lúc, bộ Encyclopædia Britannica ra đời ở Edinburgh (Scotland), phát hành dần từ năm 1768 và gom thành ba tập năm 1771.
Sang thế kỷ này, cách làm bách khoa thư đổi hẳn. Wikipedia, ra mắt năm 2001, là bách khoa toàn thư trực tuyến do cộng đồng tình nguyện viên cùng viết và sửa, ai cũng đọc miễn phí. Chính trang này tự giới thiệu là “bách khoa toàn thư mở”.
Việt Nam thời trung đại cũng có những bộ sách mang tính bách khoa. Tiêu biểu nhất là Vân đài loại ngữ của Lê Quý Đôn, xếp tri thức theo các nhóm như vũ trụ, địa lý, điển chế, văn nghệ, ngôn ngữ, sản vật. Các nhà nghiên cứu xem đây là một trong những bộ sách có tính bách khoa toàn thư sớm nhất của nước ta.
Bách khoa toàn thư khác từ điển ở đâu?
| Tiêu chí | Từ điển ngôn ngữ | Bách khoa toàn thư |
|---|---|---|
| Trả lời câu hỏi | Chữ này nghĩa là gì, viết, đọc ra sao? | Sự vật, sự việc này là gì, có lịch sử, đặc điểm thế nào? |
| Mục từ | Mọi từ ngữ, kể cả hư từ như “và”, “nhưng” | Chủ yếu tên riêng, khái niệm, sự kiện |
| Độ dài một mục | Vài dòng | Từ một đoạn đến nhiều trang |
| Ví dụ | Từ điển tiếng Việt, từ điển Anh – Việt | Britannica, Wikipedia |
Thử tra chữ “lúa”. Từ điển cho biết đó là danh từ chỉ một loại cây lương thực. Bách khoa thư thì kể nguồn gốc cây lúa, các giống lúa, vùng trồng, sản lượng, vai trò trong văn hóa. Giữa hai loại còn có từ điển bách khoa, mục ngắn hơn bách khoa thư nhưng vẫn giảng về sự vật chứ không chỉ về chữ.
Học sinh tìm tư liệu viết bài nên coi bách khoa thư là điểm xuất phát, rồi lần theo nguồn mà mục từ dẫn ra. Bài viết về tri thức và cách con người tích lũy hiểu biết có nói thêm về chuyện này. Muốn biết sách tra cứu được xếp vào loại xuất bản phẩm nào, xem phần giải nghĩa ấn phẩm và các loại sách báo in.
Đọc bách khoa thư thời có mạng
Bách khoa toàn thư tiếng Anh là gì?
Là encyclopedia (Mỹ) hoặc encyclopaedia (Anh). Tính từ encyclopedic dùng để khen kiến thức rộng, giống chữ “bách khoa” trong tiếng Việt.
Bách khoa toàn thư mở là gì?
Là bách khoa thư mà ai cũng có thể đọc miễn phí và đóng góp sửa chữa, tiêu biểu là Wikipedia. Vì nhiều người cùng viết, nên kiểm tra lại các thông tin quan trọng ở nguồn được dẫn trong bài.
Bách khoa toàn thư và bách khoa thư có khác nhau không?
Không. Bách khoa thư là cách gọi gọn, cùng chỉ một loại sách. “Toàn” chỉ nhấn thêm ý đầy đủ.
Có thể trích Wikipedia trong bài làm văn không?
Có thể dùng để tìm hiểu ban đầu, nhưng khi dẫn số liệu, năm tháng nên ghi nguồn gốc mà mục từ đã dẫn, như sách, báo, tài liệu chính thức.