Ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng là thành ngữ chỉ người tự bỏ công, bỏ của nhà mình ra lo việc chung của làng xóm, tập thể mà chẳng được trả công hay hưởng lợi gì. Tùy giọng nói, câu này có khi là lời chê người lơ là việc nhà để sốt sắng việc ngoài, có khi là lời tự trào hoặc khen người nhiệt tình. Nhiều nơi nói “ăn cơm nhà thổi tù và hàng tổng”.
| Nghĩa ngắn | Làm không công việc chung, việc của người khác |
| Biến thể | Ăn cơm nhà thổi tù và hàng tổng; ăn cơm nhà vác ngà voi |
| Loại | Thành ngữ, cấu tạo hai vế đặt cạnh nhau |
| Sắc thái | Chê nhẹ, tự trào, đôi khi là lời khen |
Ai ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng?
Thành ngữ có hai vế. Vế đầu, ăn cơm nhà, nói chuyện chi tiêu: cơm mình tự lo, không ai nuôi. Vế sau, vác tù và hàng tổng, nói chuyện công việc: đi làm cái việc của cả tổng, nghĩa là của rất nhiều người. Đặt hai vế cạnh nhau, câu nói vẽ ra một người tự túc mà làm việc chung, công sức bỏ ra không ai đền.
Người được gọi như vậy có thể là bác tổ trưởng dân phố đi gõ cửa từng nhà nhắc đóng quỹ, cô lớp trưởng ở lại muộn kê bàn cho cả lớp, hay anh hàng xóm tự sửa bóng đèn ngõ bằng tiền túi. Ai nghe cũng hiểu người đó đang “làm không công”.
Vì sao lại chê? Bởi trong cách nghĩ của làng quê cũ, việc nhà mình còn chưa xong mà đã lăng xăng việc thiên hạ là thiếu tính toán. Còn khi chính người làm tự nói “thôi thì ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng vậy”, câu thành ngữ lại mang vị cười xòa, nhận phần thiệt về mình.
Thổi tù và, vác ngà voi và những câu cùng ý
Bản “thổi tù và” và bản “vác tù và” cùng tồn tại, nghĩa không khác. “Thổi” nhấn vào việc đi báo tin, “vác” nhấn vào cái phần nặng nhọc phải mang theo.
| Câu | Ý chính | Khác ở đâu |
|---|---|---|
| Ăn cơm nhà vác ngà voi | Tự túc mà làm việc nặng cho người khác | Gần như đồng nghĩa, hình ảnh nặng nề hơn |
| Thân lừa ưa nặng | Tự chuốc việc nặng vào mình | Nhấn vào cái dại tự rước việc, không nói việc chung |
| Cha chung không ai khóc | Việc chung thì chẳng ai chịu lo | Nói phía ngược lại: người ta né việc chung |
| Đèn nhà ai nấy rạng | Ai lo việc nấy, không xen vào chuyện người | Trái nghĩa về lối sống |
So với câu thân lừa ưa nặng, thành ngữ về tù và rộng lòng hơn: người vác tù và không hẳn dại, họ chỉ chịu thiệt để việc chung chạy được.
Tù và là gì, hàng tổng là ai?
Muốn thấm câu thành ngữ phải hình dung lại làng xã ngày trước. Tổng là một đơn vị hành chính nông thôn thời phong kiến, gồm nhiều xã gộp lại, đứng đầu là chánh tổng; nhiều tổng mới thành một phủ, một huyện. “Hàng tổng” là cả tổng, tức việc chung của một vùng rộng.
Tù và là chiếc kèn thô sơ, làm từ sừng trâu hay vỏ ốc biển khoét thông hai đầu, thổi lên tiếng tu tu vang xa. Làng có việc như họp hành, đê điều, thuế khóa, ma chay thì người ta thổi tù và hoặc gõ mõ để báo cho dân. Người đi báo tin thường là anh mõ, hạng người thấp nhất trong làng, làm như một nghĩa vụ chứ không được trả công. Chuyện cái mõ làng còn đi vào cả truyện cổ tích Sự tích cái mõ.
Từ đó mới có hình ảnh: cơm ăn ở nhà mình, nhưng cái tù và thì vác đi khắp tổng, thổi cho cả trăm nhà nghe. Hình ảnh đã cũ, tù và cũng hiếm ai còn thấy, mà câu nói vẫn sống.
Việc chung không công: nên nghĩ thế nào?
Trong bài nghị luận, câu thành ngữ có thể mở ra cả hai hướng. Một hướng phê phán: lo việc ngoài mà bỏ bê việc nhà, việc học, chạy theo những việc chẳng đem lại kết quả gì. Hướng kia trân trọng: không có những người chịu thiệt ấy thì ngõ xóm, lớp học, khu phố khó mà vận hành.
Ba ý gợi ý cho đề bàn về lối sống vì tập thể:
- Người tình nguyện làm việc chung là người có trách nhiệm, đáng quý hơn kẻ đứng ngoài chỉ trỏ; xem thêm về ý thức cộng đồng của người trẻ.
- Thái độ “cha chung không ai khóc”, ngoảnh mặt trước việc chung, gần với bệnh vô cảm trước việc chung.
- Nhiệt tình cần đi cùng sự cân bằng: lo việc chung mà quên phần việc của mình thì lời chê của ông bà vẫn còn nguyên giá trị.
Một câu dùng đắt trong văn: “Cả xóm chỉ có ông Tư ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng, mưa lũ nào cũng thấy ông lội đi khơi cống.”
Tiếng tù và còn vang trong lời nói
Ăn cơm nhà thổi tù và hàng tổng có khác vác tù và không?
Không khác về nghĩa. Đây là hai dị bản của cùng một thành ngữ; “thổi” gợi việc đi báo tin, “vác” gợi sự vất vả mang vác.
Ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng là khen hay chê?
Gốc của câu nghiêng về chê nhẹ người sốt sắng việc ngoài không công. Khi nói về người tận tụy với việc chung, hoặc tự nói về mình, câu này lại mang ý cười xòa, thậm chí là khen.
Tù và hàng tổng nghĩa là gì?
Tù và là chiếc kèn làm từ sừng trâu hoặc vỏ ốc dùng để báo tin trong làng; hàng tổng là cả tổng, một đơn vị gồm nhiều xã thời xưa. “Vác tù và hàng tổng” là đi lo việc báo tin, việc chung cho cả vùng.
Đặt câu với ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng thế nào?
Ví dụ: “Mẹ cứ trách bố suốt ngày ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng, hết lo đường làng lại lo đám hiếu nhà bên.” Câu này dùng hợp nhất khi kể về người hay đứng ra lo việc chung.