Sự tích cái mõ kể về hành trình sám hối của cá Kình, truyền tải bài học sâu sắc về sự tinh tấn trong tu hành và ý nghĩa của chiếc mõ trong đời sống Phật giáo.
Ngày xưa, có một vị Hòa Thượng trụ trì một cảnh chùa ở gần bờ sông trong một thôn quê. Mỗi khi có việc ra tỉnh, Ngài quá giang bằng chiếc đò ngang.
Hôm ấy nhằm ngày 13 tháng bảy, Ngài quá giang ra tỉnh để chủ lễ một đàn kỳ siêu. Khi đò ra tới giữa dòng sông cái thì thấy sóng nổi lên ầm ầm làm cho thuyền tròng trành muốn đắm.
Ai nấy ở trên đò cũng đều hoảng hốt kinh khủng thì ngay lúc ấy, bỗng nhiên thấy nổi lên trên mặt nước một con cá Kình rất lớn, dương hai mắt đỏ ngầu mà nhìn chăm chăm vào vị Hòa thượng kia. Nhưng Hòa thượng vẫn bình tĩnh ngồi niệm Phật.
Con cá liền cất cao cái đầu lên khỏi mặt nước mà lắp bắp cái miệng nói: “Hỡi hành khách ở trên đò! Các người muốn được yên lành, hãy liệng lão ác tăng xuống đây cho ta để nuốt chửng nó đi cho hả cơn giận.”
“Các người có biết không? Ngày trước, ta theo lão tu đạo, lão không chịu giảng dạy chi cả, cứ buông lỏng cho ta muốn làm gì thì làm, không hề kiềm chế. Vì vậy, ta mới sinh ra lười biếng, chỉ lo rong chơi ăn ngủ theo thế tục, không thiết gì tới công phu bái sám, ăn chay niệm Phật và săn sóc công việc Chùa.”
“Không những thế, mỗi khi có đám tiệc lại để cho ta mang hậu đắp y để khoe khoang với đại chúng và bổn đạo. Vì những tệ đoan như thế nên sau khi ta chết, phải đọa vào loài súc sanh làm thân cá Kình, đi tới đâu thì ồ ạt tới đó, làm cho những tôm cá chạy tét đi hết, không có cái gì để ăn, phải chịu đói khát, rất nên cực khổ, thiệt khổ còn hơn loài quỉ đói nữa. Vì thế mà ta chỉ oán lão thôi, còn các người đối với ta vô can, ta không muốn làm hại ai cả.”
Nghe cá nói xong, Sư Cụ liền mỉm cười mà đáp rằng: “Này nghiệt súc! Nhà ngươi nói thế mới thật là thậm ngu. Há ngươi không hiểu câu phương ngôn: Đạp gai, lấy gai mà lể, hay sao?”
“Nếu ngươi đã biết vì tạo những tội lỗi như thế mà phải đọa làm thân cá thì nhà ngươi cần phải ăn năn sám hối tội lỗi và tạo duyên lành, ngõ hầu mới được tội diệt phước sanh, rồi mới mong thoát khỏi được quả báo.”
“Ta là Thầy ngươi, mỗi khi dạy ngươi đúng theo giới luật thì ngươi bảo là quá nghiêm khắc, hay la rầy quở phạt, còn thả lỏng cho ngươi không nghiêm trị thì ngươi quen tánh mông lung, thành thử mới phải đọa làm loài cá. Một khi bị đọa, ngươi cần phải sám hối và báo cho ta biết để tụng kinh siêu độ và xả tội cho, còn nếu như muốn ăn thịt ta thì lấy ai để cứu ngươi nữa. Đã có tội, không biết ăn năn mà còn kiếm cách đổ lỗi cho người. Phạm Phật thì có Tăng cứu, còn như phạm Tăng thì Phật không độ. Ngươi có hiểu câu đó chăng? Loài súc sanh kia!!!”
Sư cụ quở vừa dứt lời thì cá Kình kia cũng lặn chìm xuống dưới đáy nước. Kế đó, sau bảy ngày đêm vang tiếng tụng kinh cầu siêu độ tại chùa thì cá Kình liền trồi lên mặt nước, lết thẳng tới sân Chùa, nằm dài một đống và hướng vào trong Chùa mà nói rằng:
“Bạch Thầy, mấy hôm nay, nhờ công đức của Thầy và chư Tăng Ni chú nguyện và tụng kinh siêu độ nên con đã được tiêu nghiệp, thoát kiếp cá Kình và sanh lên cõi trời Dục Giới.”
“Trước khi lên cõi Trời để hưởng sự khoái lạc của chư Thiên, con xin đến đây thành tâm đảnh lễ tạ ơn Thầy cùng chư Tăng Ni và con nguyện lưu cái xác thân cá Kình tại Chùa để mỗi ngày, chư Tăng Ni cầm cây gõ lên đầu con, ngõ hầu làm gương cho những vị nào tu hành còn biếng nhác, ưa khoe khoang, tự tôn, tự đại, không chịu khép mình vào vòng giới luật và cũng là để nhắc nhở cho những vị ấy nhớ tới bổn phận tu tâm, hành đạo, để khỏi xao lãng công phu bái sám, niệm Phật tu thiền, thúc liễm thâm tâm, nghiêm trì giới luật.”
Vì sự tích như đã kể ở trên mà từ ngày ấy tới nay, cái mõ mới trổ theo hình con cá để làm kỷ niệm mà thức tỉnh người tu hành.
“Em nhớ hôm nào sông nước vắng
Chuông Chùa lay động ánh sương chiều
Lời Kinh, tiếng “Mõ” như thầm nhắn
Cái kiếp phù sinh buổi xế chiều”
Ý nghĩa truyện Sự tích cái mõ
Thầy dễ dãi, trò đổ lỗi
Con cá Kình nổi lên giữa sông, đòi ăn thịt vị hòa thượng vì cho rằng chính thầy đã để mình buông thả nên mới phải đọa làm cá. Lời trách ấy không hẳn vô lý: người thầy để học trò muốn làm gì thì làm là có lỗi. Nhưng truyện không dừng ở đó. Vị sư chỉ ra cái sai lớn hơn: đã có tội mà không ăn năn, lại tìm cách đổ hết cho người khác. Người đọc hôm nay dễ nhận ra kiểu phản ứng ấy ở chính mình mỗi khi gặp thất bại.
Ăn năn mới thoát được khổ
Cá Kình chỉ được giải thoát khi thôi oán hận, chịu lặn xuống và để chùa tụng kinh suốt bảy ngày đêm. Sự thay đổi đến từ bên trong chứ không đến từ việc trả thù. Câu tục ngữ vị sư nhắc, “đạp gai, lấy gai mà lể”, tóm gọn điều đó: lỗi do mình gây ra thì phải tự mình gỡ.
Tiếng mõ như một lời nhắc hằng ngày
Chi tiết đẹp nhất nằm ở cuối truyện: cá Kình xin để lại xác ở chùa cho người tu gõ lên đầu mình, lấy đó làm gương cho kẻ biếng nhác, ưa khoe khoang. Kẻ từng sai lầm trở thành người nhắc nhở người khác. Mỗi tiếng mõ vì thế không chỉ giữ nhịp tụng kinh mà còn là lời cảnh tỉnh: thói lười nhỏ hôm nay sẽ thành thói quen khó bỏ ngày mai.
Nguồn gốc truyện Sự tích cái mõ
Cái mõ trong chùa còn được gọi là mộc ngư, tức “cá gỗ”, thường được tạc theo hình đầu cá. Cách giải thích quen thuộc trong nhà Phật là loài cá lúc nào cũng mở mắt, nên mõ hình cá nhắc người tu luôn tỉnh thức. Truyện cá Kình là một lối giải thích khác, mang màu sắc răn dạy dành cho người xuất gia. Bản trên trang dùng nhiều từ quen của Phật giáo Nam Bộ như “sanh”, “bổn đạo”, “đảnh lễ”; người kể và bốn câu thơ ở cuối truyện chưa rõ tác giả.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cái mõ trong chùa có hình con cá?
Theo truyện, cá Kình sau khi được siêu thoát xin để xác lại chùa làm vật gõ, nhắc người tu chăm chỉ, giữ giới. Theo cách giải thích phổ biến của nhà Phật, cá không bao giờ nhắm mắt nên tượng trưng cho sự tỉnh thức.
Câu “đạp gai, lấy gai mà lể” nghĩa là gì?
Giẫm phải gai thì dùng chính cái gai mà khêu ra; ý nói việc sai do mình gây ra thì phải tự mình sửa. Đọc thêm những truyện mang màu sắc Phật giáo trên trang: Sự tích Phật bà Quan Âm, Nguồn gốc sinh tử và Sự tích chùa Một Cột.