5 điều Bác Hồ dạy thiếu niên nhi đồng là năm lời căn dặn ngắn của Chủ tịch Hồ Chí Minh về cách sống, học tập và rèn luyện dành cho trẻ em Việt Nam, cũng là chuẩn mực rèn luyện quen thuộc của đội viên. Năm câu ấy gồm 30 chữ, câu nào cũng 6 chữ, nên học sinh thường thuộc ngay từ những năm đầu tiểu học.
| Nghĩa ngắn | Năm lời dạy của Bác Hồ về đạo đức, học tập, rèn luyện cho thiếu nhi |
| Ra đời | Thư tháng 5/1961, nhân 20 năm thành lập Đội; bản hoàn chỉnh in năm học 1964–1965 |
| Đối tượng | Thiếu niên, nhi đồng (học sinh tiểu học và THCS) |
| Trọng tâm | Yêu nước, học tốt, đoàn kết, giữ vệ sinh, khiêm tốn thật thà dũng cảm |
5 điều Bác Hồ dạy thiếu niên nhi đồng
Bản quen thuộc hiện nay, in trong sách vở, treo ở lớp học, gồm năm câu:
- Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào.
- Học tập tốt, lao động tốt.
- Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt.
- Giữ gìn vệ sinh thật tốt.
- Khiêm tốn, thật thà, dũng cảm.
Đọc kĩ sẽ thấy năm câu được xếp theo một trình tự có chủ ý. Câu đầu nói về tình cảm lớn nhất: với đất nước và con người Việt Nam. Câu thứ hai và thứ ba nói về việc của bản thân và việc của tập thể. Câu thứ tư rất gần gũi, chỉ chuyện giữ thân thể, lớp học, nhà cửa sạch sẽ. Câu cuối gói lại ba đức tính làm nên nhân cách. Nói cách khác, đây là một khái niệm giáo dục: một bộ chuẩn mực ngắn để trẻ tự soi mình mỗi ngày.
Bức thư năm 1961 và hai chữ được thêm sau
Tháng 5 năm 1961, khi Đội Thiếu niên Tiền phong (lập ngày 15/5/1941) tròn 20 tuổi, Bác Hồ viết thư cho các cháu thiếu nhi khắp cả nước và căn dặn năm điều. Ở bức thư ấy, câu thứ tư chỉ là “Giữ gìn vệ sinh”, câu thứ năm là “Thật thà, dũng cảm”.
Đến năm học 1964–1965, cuốn sổ Giải thưởng Bác Hồ dùng để thưởng cho thầy dạy giỏi, trò học giỏi in năm điều ở dạng hoàn chỉnh: thêm “thật tốt” vào câu thứ tư và “Khiêm tốn” vào đầu câu thứ năm. Theo lời kể của ông Vũ Kỳ, thư ký của Bác, được nhiều báo dẫn lại, có hai lí do. Một là về hình thức: ba câu đầu sáu chữ, hai câu sau bốn chữ, đọc lên không cân. Hai là về nội dung: thời điểm ấy xuất hiện nhiều tấm gương thiếu nhi dũng cảm, Bác muốn các em giữ đức khiêm tốn để không tự kiêu và còn tiến bộ mãi.
Tác động của năm điều kéo dài qua nhiều thế hệ. Chúng có mặt trong sinh hoạt Đội, trên bảng khẩu hiệu ở trường và trong sách Tiếng Việt tiểu học, như bài bài Triển lãm thiếu nhi trong sách Tiếng Việt 3. Sức sống của chúng nằm ở chỗ ngắn, nhịp đều, dễ nhớ, và chuyện nào cũng là chuyện trẻ làm được ngay.
Làm theo 5 điều trông ra sao ở tuổi học trò?
Năm lời dạy nghe lớn lao, nhưng biểu hiện của chúng trong đời học sinh lại rất cụ thể:
- Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào: đứng nghiêm khi chào cờ, biết hát Quốc ca; quan tâm ông bà, cha mẹ; quyên góp sách vở cho bạn vùng lũ.
- Học tập tốt, lao động tốt: làm bài trước khi đến lớp, hỏi thầy cô điều chưa hiểu; tự gấp chăn màn, quét nhà, trực nhật đúng phiên.
- Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt: không bắt nạt bạn, giúp bạn học yếu; đi học đúng giờ, giữ trật tự trong giờ học, theo đúng nội quy.
- Giữ gìn vệ sinh thật tốt: rửa tay trước khi ăn, bỏ rác đúng chỗ, giữ bàn ghế không vẽ bậy, quần áo gọn gàng.
- Khiêm tốn, thật thà, dũng cảm: được khen không khoe; làm sai thì nhận; dám nói ra khi thấy bạn bị bắt nạt.
Điều thứ năm thường được giải thích kĩ nhất vì ba đức tính trong đó dễ hiểu lệch. Khiêm tốn không phải tự ti; thật thà không phải vô ý nói thẳng làm người khác tổn thương; dũng cảm cũng không phải liều lĩnh. Bài giải nghĩa chữ dũng cảm và ranh giới với liều lĩnh có thêm ví dụ cho học sinh.
Gợi ý viết đoạn văn về 5 điều Bác dạy
Đề “Viết đoạn văn nêu suy nghĩ về một điều trong 5 điều Bác Hồ dạy” khá phổ biến ở tiểu học và lớp 6. Có thể đi theo bốn bước:
- Chép đúng câu mình chọn và giải thích ngắn nghĩa của nó.
- Nêu hai, ba việc làm cụ thể của bản thân hoặc bạn bè đúng với lời dạy.
- Kể một lần mình chưa làm tốt và đã sửa thế nào; chi tiết thật sẽ thuyết phục hơn câu chữ to tát.
- Kết bằng một việc cụ thể sẽ làm tiếp, ví dụ “từ tuần này em tự trực nhật mà không cần nhắc”.
Nếu chọn câu thứ ba, nên làm rõ kỷ luật không phải là sợ bị phạt mà là tự giữ nề nếp chung; ý này được nói kĩ trong bài nghĩa của chữ kỷ luật và kỷ luật bản thân. Một lỗi chính tả nhiều em mắc khi chép là viết “Tổ quốc” thành “tổ quốc”: trong năm điều, chữ Tổ luôn viết hoa.
Học thuộc, hiểu đúng và làm theo 5 điều Bác dạy
Nội dung 5 điều Bác Hồ dạy là gì?
Năm điều xoay quanh: lòng yêu nước và yêu người; chuyện học và lao động; tinh thần đoàn kết, kỷ luật; giữ vệ sinh; và ba đức tính khiêm tốn, thật thà, dũng cảm. Nguyên văn từng câu đã ghi ở đầu bài, theo bản in hoàn chỉnh từ năm học 1964–1965.
5 điều Bác Hồ dạy ra đời năm nào?
Năm 1961, trong thư Bác gửi thiếu niên, nhi đồng nhân 20 năm thành lập Đội. Bản có thêm chữ “thật tốt” và “Khiêm tốn” xuất hiện trong sổ Giải thưởng Bác Hồ năm học 1964–1965.
Vì sao Bác thêm chữ khiêm tốn vào điều thứ năm?
Theo hồi ức của thư ký Vũ Kỳ, Bác muốn năm câu đều sáu chữ cho cân đối, và muốn các cháu đã có thành tích, đã dũng cảm vẫn giữ lòng khiêm tốn để học hỏi thêm.
Ý nghĩa 5 điều Bác Hồ dạy với học sinh hôm nay ra sao?
Phần lớn những việc trong năm điều vẫn là chuyện thường ngày: chăm học, giúp việc nhà, thương bạn, giữ sạch sẽ, nói thật. Vì vậy chúng vẫn được dùng làm thước đo rèn luyện của đội viên và là chủ đề quen trong giờ sinh hoạt lớp.