Yếu tố có hại là những thứ trong môi trường sống hay môi trường làm việc có thể gây bệnh, làm sức khỏe con người yếu đi dần theo thời gian, chẳng hạn tiếng ồn, bụi, hóa chất, nắng nóng. Trong luật an toàn, vệ sinh lao động, cụm này là một thuật ngữ riêng và luôn đi đôi với “yếu tố nguy hiểm”. Hai cách hiểu ấy gần nhau nhưng không trùng, nhất là khi nói về yếu tố có hại tại nơi làm việc.
| Nghĩa ngắn | Thứ gây bệnh, làm suy giảm sức khỏe nếu tiếp xúc lâu hoặc vượt mức cho phép |
| Cấu tạo | Yếu tố (Hán Việt 要素: phần cấu thành) + có hại (thuần Việt) |
| Lĩnh vực | Vệ sinh lao động, y tế môi trường; cũng dùng trong lời nói thường ngày |
| Đi cặp với | Yếu tố nguy hiểm (gây tai nạn, thương tích ngay lập tức) |
Yếu tố có hại ghép từ những chữ nào?
Cụm này có hai nửa khác gốc. Nửa đầu, yếu tố, là từ Hán Việt viết là 要素. Chữ yếu (要) là cốt yếu, cần thiết; chữ tố (素) vốn chỉ chất mộc, chất gốc của một vật, cũng là chữ tố trong nguyên tố. Ghép lại, yếu tố là một bộ phận làm nên sự vật hay sự việc. Người ta nói yếu tố con người, yếu tố thời tiết, yếu tố bất ngờ theo đúng nghĩa ấy.
Nửa sau, có hại, thì thuần Việt và ai cũng hiểu: gây thiệt cho ai đó. Khi ghép thành yếu tố có hại, cụm từ chỉ một thành phần trong hoàn cảnh xung quanh mà sự có mặt của nó làm sức khỏe sa sút. Chữ “yếu tố” khiến cụm từ nghe trung tính và khách quan hơn “thứ độc”, “cái hại”: nó chỉ nói đây là một phần của môi trường cần đo đếm, chưa vội kết luận mức độ.
Trong luật lao động và trong lời nói thường ngày
Luật An toàn, vệ sinh lao động năm 2015 dành riêng một mục từ cho cụm này ở điều giải thích từ ngữ. Ý của luật có thể diễn lại thế này: yếu tố có hại là thứ làm người lao động mắc bệnh hoặc làm sức khỏe họ suy giảm trong lúc làm việc. Điểm mấu chốt là chữ bệnh và chữ suy giảm: tác hại đến từ từ, cộng dồn qua nhiều ngày, nhiều năm, chứ không ập đến trong một khoảnh khắc.
Tài liệu huấn luyện về vệ sinh lao động thường chia các yếu tố có hại thành mấy nhóm:
- Vật lý: nhiệt độ quá cao hay quá thấp, độ ẩm, tiếng ồn, rung động, ánh sáng quá chói hoặc quá tối, bức xạ, bụi.
- Hóa học: hơi, khí, dung dịch độc dùng trong sản xuất, thuốc bảo vệ thực vật.
- Sinh học: vi khuẩn, virus, nấm mốc, ký sinh trùng ở nơi chăn nuôi, bệnh viện, bãi rác.
- Tư thế và tâm lý: đứng hoặc ngồi một kiểu quá lâu, mang vác sai cách, nhịp làm việc căng thẳng kéo dài.
Mỗi yếu tố có một ngưỡng tiếp xúc được coi là an toàn. Doanh nghiệp phải tổ chức quan trắc môi trường lao động định kỳ, tức là đo xem tiếng ồn, bụi, hơi khí ở xưởng đang ở mức nào so với ngưỡng đó. Vượt ngưỡng lâu ngày thì yếu tố có hại có thể dẫn tới bệnh nghề nghiệp, như giảm thính lực ở thợ dệt hay bệnh phổi ở thợ mỏ.
Ra khỏi nhà máy, cụm từ vẫn được dùng rộng rãi với nghĩa mềm hơn: khói thuốc lá là yếu tố có hại cho phổi, thức khuya triền miên là một yếu tố có hại với trí nhớ, ánh sáng xanh từ màn hình được nhắc đến như một yếu tố có hại cho mắt. Những câu này không mang giá trị pháp lý, chỉ mượn lối nói khách quan của khoa học.
Có hại, nguy hiểm hay độc hại: dùng chữ nào?
| Cụm từ | Tác động chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Yếu tố có hại | Gây bệnh, bào mòn sức khỏe từ từ | Bụi gỗ trong xưởng mộc, tiếng máy dệt |
| Yếu tố nguy hiểm | Gây tai nạn, thương tích, có thể chết người ngay | Máy cắt không có che chắn, dây điện hở |
| Độc hại | Chất độc tác động lên cơ thể; hay dùng như tính từ | Khí thải độc hại, nghề nặng nhọc, độc hại |
| Bất lợi | Gây khó khăn, cản trở; không nhất thiết hại sức khỏe | Thời tiết bất lợi cho mùa màng |
| Có lợi (trái nghĩa) | Giúp ích, tốt cho sức khỏe | Vi khuẩn có lợi trong sữa chua |
Ranh giới giữa hai cột đầu là chuyện thời gian. Cái máy cắt thiếu che chắn có thể làm người thợ bị thương ngay trong ca làm, nên nó thuộc phần an toàn lao động; còn bụi gỗ bay mỗi ngày một ít, mười năm sau mới thấy phổi kém đi, nên nó thuộc phần vệ sinh lao động. Chữ “an toàn” ở đây được dùng theo đúng nghĩa gốc mà bài giải nghĩa chữ an toàn 安全 đã phân tích.
Một chỗ dễ viết lệch: nhiều bài làm gọi áp lực công việc là “yếu tố nguy hiểm”. Áp lực kéo dài làm người ta mệt mỏi, mất ngủ, tức là bào mòn từ từ, nên xếp vào nhóm có hại mới đúng. Chuyện căng thẳng kéo dài có ở bài stress và những sức ép của tuổi đi học. Còn câu “nghề này nhiều yếu tố có hại” nghe chuẩn hơn hẳn “nghề này nhiều thứ độc”, vì người nghe hiểu ngay đó là chuyện bụi, ồn, hóa chất chứ không phải chuyện con người.
Bụi, ồn, nắng nóng: mấy chuyện quanh cụm từ
Yếu tố có hại trong lao động là gì?
Là những điều kiện ở nơi làm việc có thể gây bệnh hoặc làm sức khỏe người lao động suy giảm nếu tiếp xúc lâu, như tiếng ồn, bụi, hóa chất, nhiệt độ quá cao. Chúng khác yếu tố nguy hiểm ở chỗ tác hại đến chậm và tích lũy dần.
Ví dụ về yếu tố có hại tại nơi làm việc?
Tiếng ồn ở xưởng dệt, bụi đá ở công trường, hơi dung môi ở xưởng sơn, cái nóng hầm hập trong lò bánh mì, vi khuẩn ở bãi xử lý rác. Ngồi máy tính cả ngày sai tư thế cũng được tính là một yếu tố có hại về mặt tư thế lao động.
Yếu tố nguy hiểm và yếu tố có hại khác nhau thế nào?
Yếu tố nguy hiểm gây tai nạn ngay lúc làm việc: bỏng, điện giật, ngã cao, kẹt máy. Yếu tố có hại thì gây bệnh, bào mòn sức khỏe qua thời gian. Hai nhóm này tương ứng với hai nửa của cụm “an toàn, vệ sinh lao động”.
Yếu tố có hại tiếng Anh là gì?
Có thể dịch là harmful factor. Trong văn bản về sức khỏe nghề nghiệp, người ta hay dùng health hazard hoặc occupational hazard, còn yếu tố nguy hiểm gần với safety hazard.