Xuất hành là bắt đầu rời nhà để lên đường, và theo phong tục Việt, thường dùng nhất để chỉ lần đầu tiên ra khỏi nhà trong năm mới âm lịch. Khi nói xuất hành đầu năm, người ta nghĩ ngay tới chuyện chọn ngày, chọn giờ, chọn hướng đi sao cho may mắn, rồi đi lễ chùa, thăm họ hàng hoặc chỉ dạo một vòng quanh xóm.
| Nghĩa | Rời nhà lên đường; lần đầu ra khỏi nhà trong năm mới |
| Gốc từ | Hán Việt 出行: xuất là ra, hành là đi |
| Thời điểm | Thường sáng mồng Một Tết, hoặc ngày tốt trong mấy ngày đầu năm |
| Việc thường làm | Chọn giờ, chọn hướng, đi lễ đền chùa, thăm người thân |
| Tính chất | Tín ngưỡng dân gian, mỗi nhà giữ một mức |
Chữ xuất hành, ra cửa là đi
Hai chữ Hán đều rất quen. Xuất (出) là ra, như xuất phát, xuất cảnh. Hành (行) là đi, như hành trình, bộ hành. Nghĩa đen của xuất hành chỉ đơn giản là ra đi, đồng nghĩa với khởi hành, lên đường.
Từ điển tiếng Việt ghi thêm một nét nghĩa gắn với tín ngưỡng: xuất hành là rời nhà đi xa, xét về mặt ngày tốt hay ngày xấu; và là việc ra khỏi nhà lần đầu trong năm mới âm lịch, xét về mặt giờ tốt hay xấu. Vì thế ít ai nói “xuất hành đi chợ” vào một ngày thường, nhưng câu “năm nay nhà mình xuất hành giờ nào” thì nghe rất tự nhiên dịp Tết.
Ngoài Tết, chữ này còn dùng cho chuyến đi quan trọng: người buôn bán chọn ngày xuất hành chuyến hàng đầu, người đi làm xa chọn ngày xuất hành rời quê. Trên site có bài riêng về lời khấn trước khi xuất hành đi làm cho ai giữ lệ này.
Xuất hành, xông đất, hái lộc: ba việc đầu năm
| Xuất hành | Xông đất | Hái lộc | |
|---|---|---|---|
| Ai làm | Chính người trong nhà | Người ngoài, đến nhà mình | Người đi lễ |
| Hướng đi | Từ nhà ra ngoài | Từ ngoài vào nhà | Mang lộc từ đền chùa về nhà |
| Thời điểm | Sáng mồng Một hoặc ngày tốt đầu năm | Ngay sau giao thừa, sáng mồng Một | Đêm giao thừa hoặc khi đi lễ đầu năm |
| Điều được chú ý | Giờ đi, hướng đi | Tuổi, tính tình người đến | Cành lộc non, mang về cắm bàn thờ |
Hai việc đầu như hai chiều của một cánh cửa: xông đất là người ta bước vào nhà mình, xuất hành là mình bước ra với người ta. Muốn hiểu kỹ phía bên kia cánh cửa, đọc thêm về tục xông đất sau giao thừa.
Vì sao người xưa coi trọng bước chân đầu năm?
Người Việt có câu “đầu xuôi đuôi lọt”: việc gì khởi đầu thuận thì về sau cũng dễ. Ngày đầu năm được xem là lúc trời đất giao hòa, mọi việc làm trong ngày ấy như một lời báo trước cho cả năm. Bước ra khỏi nhà lần đầu, vì vậy, không còn là chuyện đi lại bình thường mà thành một nghi thức nhỏ để cầu may.
Phong tục này gắn liền với lịch pháp cổ: chọn giờ hoàng đạo, chọn hướng theo các vị thần được tin là mang may mắn như Hỷ thần, Tài thần. Những phép tính ấy thuộc về tín ngưỡng dân gian, không có cơ sở khoa học. Phần còn lại có giá trị hơn là tâm thế: người ta ăn mặc tươm tất, ra đường với vẻ vui, chúc nhau điều tốt, để năm mới bắt đầu bằng một tâm trạng dễ chịu. Xuất hành vì thế là một phần trong chuỗi phong tục của Tết cổ truyền đầu năm âm lịch.
Đầu năm xuất hành diễn ra thế nào?
Chọn ngày, chọn giờ
Nhiều gia đình xuất hành ngay sáng mồng Một, có nhà đi từ sau giao thừa. Giờ đi thường được chọn trong các giờ được xem là tốt của ngày, người kỹ tính còn tính cho hợp tuổi gia chủ. Nhà không xem lịch thì cứ đi vào buổi sáng, lúc cả nhà đã sửa soạn xong.
Chọn hướng đi
Theo lệ, người ta đi về hướng được cho là tốt trong năm ấy trước, đi một đoạn rồi mới rẽ sang nơi định đến. Hướng tốt mỗi năm mỗi khác, do sách lịch và người xem tuổi chỉ ra.
Đi đâu
Phổ biến nhất là đi lễ đền, chùa, đình làng để cầu bình an; nhiều người hái một cành lộc mang về. Có nhà xuất hành bằng việc đi chúc Tết ông bà, họ hàng gần. Có người chỉ đi một vòng quanh xóm, ghé nhà hàng xóm chúc năm mới rồi quay về.
Người miền nào cũng giữ?
Tục xuất hành có mặt ở cả ba miền, nhưng mức độ giữ khác nhau. Ở nông thôn và với người làm ăn buôn bán, việc chọn giờ, chọn hướng thường được giữ kỹ hơn ở thành phố.
Những điều người ta hay kiêng khi xuất hành
Các kiêng kỵ dưới đây là quan niệm dân gian, được nêu để biết, không phải điều bắt buộc:
- Tránh mặc đồ toàn đen hoặc toàn trắng vì gợi chuyện tang, ưa màu tươi.
- Tránh cãi vã, nói lời xui xẻo trên đường đi.
- Nhiều người ngại đi xa vào các ngày nguyệt kỵ mồng năm, mười bốn, hăm ba âm lịch, nên mồng Năm Tết thường không chọn để lên đường.
Năm nào trùng ngày đi làm lại, người ta vẫn phải lên đường đúng hẹn. Khi ấy câu chúc “thượng lộ bình an” của người nhà còn có ý nghĩa hơn mọi phép chọn giờ.
Giờ, hướng và những chuyến đi đầu năm
Xuất hành đầu năm là gì?
Là lần đầu tiên ra khỏi nhà trong năm mới âm lịch, thường vào sáng mồng Một Tết. Người ta chọn giờ, chọn hướng với mong muốn cả năm gặp may.
Giờ xuất hành là gì?
Là giờ được chọn để bước ra khỏi nhà lần đầu trong năm, thường là giờ được lịch dân gian coi là tốt trong ngày. Đây là tục lệ tín ngưỡng, mỗi nhà theo một mức.
Hướng xuất hành là gì?
Là hướng đi đầu tiên khi rời nhà, chọn theo quan niệm hướng có thần mang may mắn. Người ta đi theo hướng đó một đoạn rồi mới đi tới nơi mình định đến.
Xuất hành khác khởi hành thế nào?
Về nghĩa đen hai từ gần như nhau, đều là bắt đầu đi. Khác ở chỗ xuất hành thường gắn với chuyện chọn ngày giờ tốt theo phong tục, còn khởi hành dùng cho mọi chuyến đi, như “xe khởi hành lúc bảy giờ”.