Đồng dao Xỉa cá mè là bài đồng dao đếm chân (hoặc đếm tay) quen thuộc của trẻ em miền Bắc, dùng để chọn người đóng vai trước khi vào trò chơi “buôn men”. Ai trúng tiếng “men” thì làm người đi bán men, ai trúng tiếng “chó”, “mèo” thì phải bò và kêu như chó, mèo. Dưới đây là lời phổ biến, giải nghĩa, cách chơi đầy đủ và các dị bản để thầy cô, cha mẹ chọn đúng bản khi dạy bé.
Lời đồng dao Xỉa cá mè
Xỉa cá mè
Đè cá chép
Chân nào đẹp
Đi buôn men
Chân nào đen
Ở nhà làm chó làm mèo.
Đồng dao dân gian, đối chiếu trang Mầm non Hiếu Trung, ERCI, Mầm non Hoa Thủy Tiên và tuyển Đồng dao Việt Nam (Đặng Anh Tú, 2009) do VOH dẫn.
Bài chỉ có sáu câu, năm câu đầu ba chữ, câu cuối kéo dài để dồn nhịp vào hai tiếng “chó”, “mèo”. Vần chân rơi vào “chép – đẹp”, “men – đen”, nên khi đọc nhanh vẫn nghe tròn tiếng. Thi Viện ghi trò này đặc biệt hay gặp ở vùng Bắc Ninh.
Giải nghĩa từ khó trong bài
- Xỉa: chỉ, chọc ngón tay vào. Người điều khiển trò chơi dùng tay điểm lần lượt vào chân các bạn, giống như đang chọc vào con cá.
- Cá mè, cá chép: hai loài cá nước ngọt quen thuộc ở ao làng. Tên cá được dùng cho vui tai, gieo vần, không có ý chỉ loài cá nào cụ thể.
- Đè: ấn xuống. “Xỉa” rồi “đè” là hai động tác nối tiếp của bàn tay đang đếm.
- Men: men rượu, thứ bột vo viên dùng để ủ cơm rượu, nấu rượu. Ngày trước có người gánh men đi bán rong khắp làng.
- Đi buôn men: đóng vai người bán men, được đi lại và rao hàng, là vai “đẹp” trong trò chơi.
- Chân nào đen: chân bị điểm trúng tiếng xấu, tức người kém may, phải ở nhà nhận vai chó hoặc mèo canh nhà.
Cách chơi Xỉa cá mè và trò buôn men
Bước 1: Đếm chân chọn vai
- Các bạn ngồi thành hàng ngang hoặc vòng tròn, duỗi thẳng hai chân. Ở nhiều trường mầm non, trẻ đứng vòng tròn và xòe bàn tay thay cho chân.
- Một bạn làm trưởng trò, vừa đọc đồng dao vừa đập nhẹ vào từng chân, mỗi tiếng một chân, đi từ trái sang phải rồi vòng lại.
- Chân nào trúng tiếng “men” thì bạn đó làm người buôn men. Chân nào trúng tiếng “chó”, tiếng “mèo” thì bạn đó làm chó, làm mèo.
- Có thể đọc thêm nhiều lượt cho đến khi đủ vai.
Bước 2: Chơi buôn men
- Những người còn lại đứng hoặc ngồi thành vòng tròn, nắm tay nhau làm hàng rào; chó và mèo ở trong vòng giữ nhà.
- Người buôn men đi vòng quanh, rao “Ai mua men không?”. Cả vòng đáp lời, có nơi còn mặc cả từng quan tiền rất vui.
- Người buôn men tìm chỗ hàng rào hở (hai bạn lỡ buông tay) để lách vào nhà. Chó sủa “gâu gâu”, mèo kêu “meo meo” để báo động.
- Nếu lọt vào được, hai bạn để hở hàng rào bị phạt, chẳng hạn lò cò một vòng. Hết giờ mà không vào được thì người buôn men chịu phạt. Sau đó đếm chân lại để chia vai mới.
Cách chơi cụ thể khác nhau theo từng nơi: bài báo Pháp luật Việt Nam tả màn mặc cả “một quan bán chăng?” kéo dài đến “mười quan”, còn trang trường Mầm non Hiếu Trung tả lối chơi hàng rào kể trên.
Ý nghĩa của bài đồng dao Xỉa cá mè
Một cách chọn vai công bằng
Không ai được tự nhận vai đẹp: tiếng cuối rơi vào đâu là do nhịp đếm quyết định. Trẻ học cách chấp nhận kết quả, kể cả khi phải làm “chó”, “mèo”.
Mở đầu cho trò chơi đóng vai
Sau phần đếm, trẻ bước vào một màn kịch nhỏ: người bán hàng rong, người mua, con vật giữ nhà. Trẻ được tập nói, tập rao, tập mặc cả như người lớn.
Dấu vết đời sống làng quê
Men rượu, người buôn men, con chó con mèo giữ nhà đều là hình ảnh của làng quê Bắc Bộ xưa. Qua bài đồng dao, trẻ hôm nay biết thêm về nghề buôn bán nhỏ của ông bà.
Các dị bản của Xỉa cá mè
Câu cuối là chỗ khác nhau nhiều nhất giữa các bản:
- Thi Viện ghi “Đi rào men” và kết bằng: Ở nhà làm gà làm chó
- Trang trường Mầm non Hoa Thủy Tiên kết hiền hơn: Chân nào đen
Ở nhà nấu bếp - VOH dẫn sách Đồng dao Việt Nam có bản: Chân nào đẹp
Đi giao men
Chân nào xấu
Ở nhà làm chó làm mèo - Bản đổi “chân” thành “tay” rất phổ biến ở trường mầm non: Tay nào đẹp
Đi bẻ ngô
Tay nào to
Đi dỡ củi
Tay nào nhỏ
Hái đậu đen
Những bài dễ nhầm là đồng dao Xỉa cá mè
Một số trang ghi lời “Tay nào đẹp thì đi bẻ ngô…” là lời bài hát Xỉa cá mè của nhạc sĩ Trương Quang Lục. Thi Viện cũng lưu bài thơ “Xìa cá mè” của Trần Hồng Thắng (in trong tập Cá bơi trong mặt trời, 1983) với lời khác hẳn. Đây là các tác phẩm có tác giả, chỉ mượn câu mở đầu của đồng dao, không nên chép làm lời dân gian.
Câu hỏi thường gặp
Xỉa cá mè là trò chơi gì?
Đó là bài đồng dao dùng để đếm chân, chọn ra người làm người buôn men, người làm chó, làm mèo; sau đó cả nhóm chơi trò buôn men giữ nhà.
“Đi buôn men” nghĩa là gì?
Là đi bán men rượu. Trong trò chơi, đây là vai được đi lại, rao hàng và tìm cách vào nhà, nên được coi là vai “đẹp”.
Trẻ mấy tuổi chơi được Xỉa cá mè?
Phần đếm chân hợp với trẻ từ ba tuổi. Phần buôn men cần chạy, nắm tay giữ hàng rào nên hợp hơn với trẻ mẫu giáo lớn và học sinh tiểu học.
Lời kết
Đồng dao Xỉa cá mè vừa là câu đếm chọn vai vừa mở ra cả một trò chơi đóng vai sôi nổi. Bé có thể học tiếp những bài đếm khác như Chi chi chành chành, Tập tầm vông, trò đuổi bắt Mèo đuổi chuột và nhiều bài khác trong chuyên mục đồng dao.
Chơi thêm cùng đồng dao: Chim bay cò bay · Đồng dao Lộn cầu vồng · Rải ranh