Đồng dao Bà còng đi chợ trời mưa là bài đồng dao sáu dòng lục bát kể chuyện cái tôm, cái tép đưa bà cụ lưng còng về nhà rồi nhặt được tiền bà đánh rơi và đem trả. Bốn dòng đầu được in trong sách Tiếng Việt 2 (Kết nối tri thức) với ghi chú “Ca dao”, còn bản sáu dòng quen thuộc với trẻ mầm non qua lời ru, lời đọc. Dưới đây là lời đầy đủ, giải nghĩa từng từ khó, ý nghĩa của bài và các dị bản đang lưu hành.
Lời đồng dao Bà còng đi chợ trời mưa
Bản dưới đây lấy bốn dòng đầu theo sách giáo khoa, hai dòng cuối theo bản phổ biến nhất:
Bà còng đi chợ trời mưa
Cái tôm cái tép đi đưa bà còng
Đưa bà đến quãng đường cong
Đưa bà vào tận ngõ trong nhà bà
Tiền bà trong túi rơi ra
Tép tôm nhặt được trả bà mua rau.
Đồng dao, ca dao dân gian. Bốn dòng đầu theo Tiếng Việt 2 (Kết nối tri thức), tập hai, Bài 26.
Bài viết theo thể lục bát: dòng sáu chữ xen dòng tám chữ, vần nối các dòng liền mạch (mưa – đưa, còng – cong – trong, bà – ra – bà). Nhờ vậy trẻ nghe vài lần là thuộc.
Giải nghĩa từ khó trong bài
- Bà còng: bà cụ có lưng còng, tức lưng cong xuống vì tuổi già. Còn một cách đọc vui: tôm, tép đều là loài sống dưới nước, nên “bà Còng” cũng có thể hiểu là con còng, loài cua nhỏ ở bãi bùn ven biển. Cách hiểu nào thì câu chuyện vẫn là chuyện những bạn nhỏ giúp người lớn tuổi.
- Cái tôm, cái tép: chữ “cái” đặt trước tên con vật là lối gọi thân mật trong đồng dao, giống “cái cò”, “cái bống”. Tép là loại tôm nhỏ sống ở ao, ruộng.
- Đi đưa: đi theo để đưa đường, dìu người già cho an toàn.
- Quãng đường cong: đoạn đường quanh co, khó đi, nhất là khi trời mưa trơn.
- Ngõ trong: lối nhỏ dẫn từ đường lớn vào tận nhà.
- Trả bà mua rau: nhặt được tiền thì trả lại để bà còn tiền đi chợ mua rau, không giữ làm của riêng.
Cách đọc và chơi cùng bé
Đồng dao này không gắn với một trò chơi cố định, nhưng rất hợp để vừa đọc vừa diễn:
- Đọc theo nhịp chẵn, mỗi dòng ngắt đôi (Bà còng / đi chợ / trời mưa), vỗ tay ở chữ cuối dòng.
- Chia vai: một bé chống gậy làm bà, hai bé làm tôm và tép đi hai bên; đến dòng thứ năm, “bà” làm rơi một đồng xu giấy, “tôm tép” nhặt lên trả lại.
- Đổi vai sau mỗi lượt để bé nào cũng được làm người giúp đỡ.
- Với học sinh lớp 2, có thể che các chữ “chợ”, “trời”, “trong” để bé tự điền ch hoặc tr như bài tập trong sách.
Ý nghĩa bài đồng dao Bà còng đi chợ
Kính trọng và giúp đỡ người già
Trời mưa, đường trơn, bà lại lưng còng: chỉ ba chi tiết đủ cho trẻ hiểu bà đang gặp khó. Tôm và tép không ai nhờ mà tự đi theo, đưa bà qua đoạn đường khó tới tận ngõ nhà. Bài học về sự quan tâm được kể bằng hành động chứ không bằng lời khuyên.
Thật thà, nhặt được của rơi trả người mất
Hai dòng cuối là cao trào nhỏ của câu chuyện. Đồng tiền rơi ra, tôm tép nhặt được và trả ngay để bà “mua rau”. Chi tiết mua rau làm cho đồng tiền có giá trị cụ thể: đó là bữa ăn của bà, nên không thể giữ lại.
Thế giới loài vật gần gũi với trẻ
Như nhiều bài đồng dao khác, bài nhân hóa những con vật quen thuộc ở ao làng thành nhân vật biết đi chợ, biết giúp người. Trẻ nhỏ tiếp nhận bài học dễ hơn khi người làm việc tốt là những con vật bé xíu giống chính mình.
Luyện tiếng cho trẻ
Vần lục bát, nhiều tiếng lặp (bà, đưa, tôm, tép) và những cặp âm dễ nhầm như ch/tr giúp bài được dùng để luyện phát âm và chính tả. Đó cũng là lý do sách Tiếng Việt 2 chọn bài cho phần luyện viết.
Các dị bản của Bà còng đi chợ
Đồng dao truyền miệng nên mỗi nơi ghi một kiểu. Các bản đáng chú ý:
- Sách Tiếng Việt 2 (Kết nối tri thức) chỉ in bốn dòng đầu, dòng ba là “đến quãng đường cong”, dòng bốn là “vào tận ngõ trong”.
- Một số đề kiểm tra đọc hiểu Tiếng Việt 1 in bản: Đưa bà qua quãng đường cong
Đưa bà về tận ngõ trong nhà bà - Trang VOH dẫn theo sách Đồng dao Việt Nam (Đặng Anh Tú, 2009) chép: Đưa bà đến quãng đường đông
Đưa bà vào tận ngõ trong nhà bà - Trong một bài viết của bạn đọc VnExpress, người viết nhớ lời hát thời nhỏ là: Bà còng đi chợ trời mưa
Cái tôm cái tép đi sau lưng bà - Bài cũng được phổ nhạc thành bài hát thiếu nhi; lời hát đã được viết lại cho hợp giai điệu (như “dưới trời mưa”, “con đường uốn cong”), nên không nên chép lời bài hát thay cho lời đồng dao.
Khi làm bài tập ở trường, các em nên dùng đúng bản trong sách đang học.
Bà còng đi chợ trong sách giáo khoa
Bốn dòng đầu của bài nằm ở phần Viết, Bài 26: Trên các miền đất nước – Tiếng Việt 2 Kết nối tri thức (tập hai). Bài tập yêu cầu điền ch hoặc tr vào các chữ “chợ”, “trời”, “trong”. Ngoài ra, bản sáu dòng thường được dùng làm ngữ liệu trong đề kiểm tra đọc hiểu lớp 1 với các câu hỏi như bà đi chợ khi nào, ai đưa bà về.
Câu hỏi thường gặp
Bà còng đi chợ trời mưa là ca dao hay đồng dao?
Sách Tiếng Việt 2 ghi nguồn là “Ca dao”. Vì bài ngắn, kể chuyện loài vật và được trẻ em đọc, hát khi chơi nên nhiều tuyển tập xếp vào đồng dao. Hai cách gọi không mâu thuẫn: đồng dao là một nhánh của ca dao dành cho trẻ em.
Bài đồng dao có mấy dòng, viết theo thể thơ gì?
Bản phổ biến có sáu dòng, viết theo thể lục bát (ba cặp sáu – tám). Sách giáo khoa lớp 2 chỉ trích bốn dòng đầu.
Bài đồng dao muốn dạy trẻ điều gì?
Bài dạy hai điều: biết giúp đỡ người già khi họ gặp khó và thật thà trả lại đồ người khác đánh rơi.
Lời kết
Chỉ sáu dòng, đồng dao Bà còng đi chợ gói được cả một câu chuyện có mở đầu, diễn biến và kết thúc đẹp. Bé có thể học tiếp các bài cùng chuyên mục đồng dao như Cái bống là cái bống bang, Con cò mắc giò mà chết, hoặc xem thêm những bài vè dân gian cho trẻ mầm non và thơ về con vật cho bé.