Đồng dao Lộn cầu vồng là bài đồng dao sáu câu, mỗi câu bốn chữ, trẻ em đọc khi chơi trò lộn cầu vồng theo từng cặp. Hai bạn nắm tay nhau đung đưa theo nhịp, đến câu cuối thì cùng xoay người chui qua vòng tay mà không buông tay. Bài viết dưới đây có lời đầy đủ, giải nghĩa, cách chơi từng bước và các dị bản đang lưu hành.
Lời đồng dao Lộn cầu vồng
Bản phổ biến nhất được các trường mầm non và tuyển tập đồng dao chép như sau:
Lộn cầu vồng
Nước trong nước chảy
Có cô mười bảy
Có chị mười ba
Hai chị em ta
Cùng lộn cầu vồng.
Đồng dao dân gian, đối chiếu Thi Viện, trang Mầm non Họa Mi, ERCI và tuyển Đồng dao Việt Nam (Đặng Anh Tú, 2009) do VOH dẫn.
Bài viết theo thể bốn chữ, vần lưng nối các câu với nhau: “chảy” bắt vần với “bảy”, “ba” bắt vần với “ta”, còn câu cuối lặp lại đúng tên trò chơi ở câu đầu. Nhờ vòng lặp đó, trẻ có thể đọc đi đọc lại không ngừng, mỗi lượt là một lần lộn.
Giải nghĩa từ ngữ trong bài
- Cầu vồng: dải màu hình vòng cung hiện trên trời sau cơn mưa. Trong trò chơi, hai cánh tay giơ cao của hai bạn tạo thành một chiếc “cầu” cong như cầu vồng.
- Lộn: xoay người lại, đổi từ mặt đối mặt sang lưng quay lưng và ngược lại.
- Nước trong nước chảy: hình ảnh dòng nước mát, trong veo. Câu này chủ yếu tạo vần và nhịp, gợi khung cảnh quê hiền hòa nơi trẻ chơi đùa.
- Cô mười bảy, chị mười ba: những cô gái mười bảy, mười ba tuổi. Các con số được chọn vì hợp vần (bảy – chảy, ba – ta) chứ không chỉ người cụ thể nào.
- Hai chị em ta: hai bạn đang cùng chơi, coi nhau thân thiết như chị em.
Cách chơi Lộn cầu vồng từng bước
Trò chơi không cần đồ dùng, chỉ cần một khoảng sân nhỏ và số người chơi chẵn để ghép thành từng đôi.
- Ghép cặp: hai bạn có chiều cao gần nhau đứng đối mặt, nắm chặt hai tay nhau.
- Vừa đọc đồng dao vừa đưa hai tay đang nắm sang trái, sang phải theo nhịp, mỗi tiếng một lần đung đưa.
- Đến câu “Cùng lộn cầu vồng”, cả hai giơ một bên tay lên cao làm cầu, cùng cúi đầu và xoay người chui qua dưới cầu tay.
- Sau cú lộn, hai bạn đứng lưng quay lưng mà tay vẫn nắm. Đọc tiếp một lượt nữa rồi lộn ngược lại để về tư thế mặt đối mặt.
- Cặp nào buông tay, vấp ngã hoặc lộn chậm hơn các cặp khác thì bị phạt nhẹ, chẳng hạn hát một bài hoặc ngồi ngoài một lượt.
Mẹo chơi cho các bé nhỏ tuổi
Lúc đầu nên đọc chậm và cho trẻ tập động tác lộn mà không cần đọc. Khi đã quen, tăng dần tốc độ đọc để trò chơi vui hơn. Người lớn có thể đứng cạnh, đỡ nhẹ cánh tay để trẻ không bị vặn khớp vai. Không nên chơi trên nền gạch trơn hoặc ngay sau bữa ăn.
Ý nghĩa của bài đồng dao Lộn cầu vồng
Rèn sự khéo léo và phối hợp
Muốn lộn được mà không buông tay, hai bạn phải nhìn nhau, đếm nhịp cùng nhau và xoay về cùng một phía. Chỉ cần một người vội là cả cặp vướng tay. Vì vậy trò chơi dạy trẻ biết chờ bạn và làm việc theo nhịp chung.
Gắn kết tình bạn
Câu “Hai chị em ta” biến bạn chơi thành người thân. Suốt cuộc chơi, đôi bạn luôn nắm tay nhau, cười khi lộn sai và làm lại cho đến khi khớp, nên tình bạn được vun đắp một cách tự nhiên.
Đưa thiên nhiên vào trò chơi
Cầu vồng, dòng nước trong là những gì trẻ thôn quê thấy hằng ngày. Bài đồng dao biến hình ảnh ấy thành động tác của chính cơ thể trẻ, giúp trẻ nhớ bài rất nhanh.
Các dị bản của Lộn cầu vồng
Đồng dao truyền miệng nên mỗi nơi đọc một kiểu. Một số bản đáng chú ý:
- Nhiều trường mầm non đổi chữ ở câu cuối thành: Hai chị em ta
Ra lộn cầu vồng - Bản “nước sông đang chảy” được Thi Viện và VOH (dẫn sách Đồng dao Việt Nam) ghi lại, chỉ có năm câu và thay hai cô gái bằng hai em nhỏ: Lộn cầu vồng
Nước sông đang chảy
Thằng bé lên bảy
Con bé lên ba
Đôi ta cùng lộn - Một số tài liệu giáo dục mầm non còn đưa thêm “lời mới” kể bảy màu của cầu vồng. Đó là lời do giáo viên soạn để dạy màu sắc, không phải lời đồng dao dân gian.
Khi dạy trẻ, có thể chọn bất kỳ bản nào, miễn đọc đều nhịp để hai bạn lộn cùng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Trò chơi Lộn cầu vồng cần bao nhiêu người?
Ít nhất hai người cho một cặp. Chơi theo lớp thì số người nên chẵn để không ai bị lẻ, các cặp có thể thi xem cặp nào lộn đều và nhanh hơn.
Trẻ mấy tuổi chơi được Lộn cầu vồng?
Trẻ từ khoảng ba, bốn tuổi đã đọc được bài và làm được động tác khi có người lớn hướng dẫn. Trẻ lớn hơn có thể chơi nhanh và tự chơi với nhau.
Vì sao trong bài có “cô mười bảy”, “chị mười ba”?
Đây là cách gieo vần quen thuộc của đồng dao: “mười bảy” vần với “chảy”, “mười ba” vần với “ta”. Con số không mang ý nghĩa riêng, chỉ giúp câu đọc trơn và dễ nhớ.
Lời kết
Chỉ sáu câu bốn chữ, đồng dao Lộn cầu vồng đủ biến một khoảng sân nhỏ thành sân chơi rộn tiếng cười. Bé có thể chơi tiếp các trò theo cặp như Kéo cưa lừa xẻ, các trò tập thể như Rồng rắn lên mây, hoặc xem thêm nhiều bài trong chuyên mục đồng dao và trò chơi dân gian.
Chơi thêm cùng đồng dao: Rải ranh · Chim bay cò bay · Đồng dao Xỉa cá mè