Rải ranh (có nơi viết là rải gianh) là trò chơi dân gian dùng những hòn sỏi nhỏ: người chơi tung sỏi lên, hứng bằng mu bàn tay, giữ lại một hòn làm “cái” rồi vừa tung hòn cái vừa nhặt những hòn sỏi dưới đất theo từng câu đồng dao “trồng chanh, vun chanh, bẻ cành, hái ngọn, chọn đôi, chọn ba…”. Ai nhặt được nhiều sỏi nhất mà không phạm lỗi là người thắng. Trò chơi hợp với nhóm 2–5 bạn, chỉ cần một khoảng sân nhỏ, được các bạn gái đặc biệt yêu thích. Bài này hướng dẫn cách chuẩn bị, luật chơi rải ranh từng bước, lời đồng dao đi kèm và mẹo tung bắt khéo tay.
Rải ranh là gì?
Rải ranh thuộc nhóm trò chơi tung bắt bằng tay giống chơi chuyền, nhưng thay que và quả chuyền bằng những hòn sỏi nhỏ, có nơi dùng vỏ ốc hay quả bưởi non. Theo báo Pháp luật Việt Nam, rải ranh được các bạn gái đặc biệt ưa chuộng; trước khi chơi, mỗi bạn tự kiếm cho mình chừng mười hòn sỏi. Điểm hấp dẫn nằm ở nhịp tung bắt: mỗi lần hòn cái bay lên là một câu đồng dao được đọc, tay phải kịp nhặt đúng số sỏi rồi đỡ lấy hòn cái trước khi nó chạm đất. Hiện chưa có tài liệu nào xác định trò chơi phổ biến ở vùng nào trước; tên gọi được ghi là “rải ranh” hoặc “rải gianh” tùy nguồn.
| Thông tin | Rải ranh |
|---|---|
| Số người | 2–5 người |
| Độ tuổi phù hợp | Từ khoảng 6 tuổi |
| Dụng cụ | Mỗi người khoảng 10 hòn sỏi nhỏ, tròn, nhẵn |
| Không gian | Một khoảng nền phẳng nhỏ, ngồi quây quanh là đủ |
| Một ván | 10–20 phút |
Chuẩn bị trước khi chơi
- Sỏi: chọn sỏi to cỡ đầu ngón tay, tròn và nhẵn để tung không đau tay; rửa sạch, phơi khô. Có thể thay bằng hạt nhựa, viên gỗ nhỏ.
- Hòn cái: không cần chuẩn bị riêng, hòn cái được giữ lại từ lần rải đầu tiên mỗi lượt.
- Chỗ ngồi: nền gạch, nền xi măng phẳng hoặc chiếu, cả nhóm ngồi thành vòng.
- Thỏa thuận: mỗi người góp mấy hòn vào phần chung, đọc lời đến “chọn mấy” thì dừng, lỗi nào bị mất lượt.
Luật chơi rải ranh từng bước
Chọn người đi trước
Lần lượt từng bạn cầm năm hòn sỏi trong lòng bàn tay, tung lên rồi lật úp bàn tay hứng sỏi trên mu bàn tay; tiếp đó hất số sỏi trên mu tay lên một lần nữa và ngửa tay bắt lại. Ai bắt được nhiều sỏi nhất ở lần thứ hai thì đi trước, các bạn khác xếp theo thứ tự số sỏi bắt được.
Các bước chơi
- Mỗi bạn góp năm hòn sỏi vào phần chung. Người đi đầu gom hết số sỏi chung vào lòng bàn tay.
- Đọc “Rải ranh”, tung cả nắm sỏi lên rồi úp bàn tay xuống đỡ sỏi trên mu bàn tay.
- Lắc nhẹ cho các hòn trên mu tay rơi xuống đất, chỉ giữ lại một hòn làm hòn cái. Sỏi rơi càng tản đều càng dễ nhặt ở các bước sau.
- Mỗi câu tiếp theo (“trồng chanh”, “vun chanh”, “bẻ cành”, “hái ngọn”…) ứng với một lượt hất hòn cái lên: trong lúc hòn cái đang bay, nhanh tay nhặt một hòn sỏi dưới đất rồi bắt lại hòn cái bằng chính bàn tay đó.
- Đến câu “chọn đôi” thì phải nhặt cùng lúc hai hòn nằm cạnh nhau, “chọn ba” nhặt ba hòn, cứ thế tăng dần.
- Nhặt hết sỏi dưới đất là xong một lượt, số sỏi trong tay thuộc về người chơi; cả nhóm góp sỏi chơi tiếp.
Lỗi mất lượt
- Bắt trượt, để hòn cái rơi xuống đất.
- Khi nhặt chạm vào những hòn sỏi khác bên cạnh.
- Nhặt không đúng số hòn như lời đang đọc.
Mất lượt thì người kế tiếp gom số sỏi còn lại để chơi. Hết ván, ai có nhiều sỏi nhất là người thắng.
Lời đồng dao rải ranh
Lời đi kèm trò chơi rất ngắn, mỗi câu ứng với một lần tung hòn cái. Bản thường gặp nhất do trang specialkid.vn chép lại như dưới đây; một blog trích cuốn “Đồng dao và trò chơi trẻ em” (NXB Trẻ) ghi lời giống hệt, chỉ khác câu đầu viết là “Rải gianh”:
“Rải ranh
Trồng chanh
Vun chanh
Xới chanh
Bẻ cành
Hái ngọn
Chọn đôi
Chọn ba
Chọn bốn…”
Báo Pháp luật Việt Nam ghi một dị bản ngắn hơn, tách “Rải” và “Gianh” thành hai lần tung và không có câu “Xới chanh”. Báo này cũng cho biết người chơi có thể tự đặt lời dài hơn hoặc ngắn hơn; cái tài là rải sao cho sỏi tản ra vừa khớp với số câu trong bài.
Mẹo chơi rải ranh khéo tay
- Tung hòn cái thẳng đứng, cao vừa phải ngang tầm mắt: đủ thời gian nhặt mà không khó bắt.
- Khi rải, lắc mu tay nhẹ và đều để sỏi tản ra, không dồn thành đống, nhặt từng hòn sẽ dễ hơn.
- Trước khi tung, nhìn sẵn hòn sỏi hay cặp sỏi mình định nhặt, tay chỉ việc lao tới đúng chỗ.
- Đến lượt “chọn đôi, chọn ba”, ưu tiên những hòn đã nằm sát nhau; nếu khó, vuốt nhẹ cả cụm vào lòng bàn tay một lần.
- Tập riêng động tác tung bắt một hòn sỏi cho thuần thục trước khi chơi cả bài.
Các biến thể và cách chơi khác
Theo số sỏi và đồ chơi
Trang specialkid.vn mô tả cách chơi mỗi bạn chọn 10, 15 hoặc 20 quân tùy thỏa thuận, có thể là sỏi, vỏ ốc hay quả bưởi non; cuối ván so số quân ăn được, người nhiều nhất được đi đầu ván sau.
Theo độ dài lời
Có nhóm dừng ở “chọn đôi”, có nhóm đọc tới “chọn bốn”, “chọn năm”; bài càng dài càng khó vì số sỏi phải nhặt mỗi lần tăng lên.
So với chơi chuyền
Chơi chuyền cũng tung bắt và nhặt theo lời hát nhưng dùng que chuyền và quả chuyền. Rải ranh gọn hơn, chỉ cần một nắm sỏi.
Lợi ích của trò chơi rải ranh
- Khéo tay, nhanh mắt: vừa canh hòn cái trên cao vừa nhặt sỏi dưới đất.
- Làm quen con số: chọn đôi, chọn ba, chọn bốn giúp trẻ đếm và nhóm số lượng.
- Nhịp điệu ngôn ngữ: đọc đồng dao theo nhịp tung bắt giúp trẻ nhớ lời, nói tròn câu.
- Kiên nhẫn, nhường nhịn: chờ lượt, tự giác nhận lỗi khi chạm sỏi.
Lưu ý an toàn khi chơi rải ranh
- Sỏi nhỏ có thể gây hóc: không cho trẻ dưới 3 tuổi chơi, nhắc trẻ không ngậm sỏi, không nhét sỏi vào mũi, tai.
- Chọn sỏi tròn nhẵn, bỏ những hòn có cạnh sắc.
- Không tung sỏi về phía mặt bạn; chỉ tung thẳng lên trên.
- Rửa tay sau khi chơi; cất sỏi vào túi vải sau mỗi lần chơi.
Rải ranh trong bài văn thuyết minh
Rải ranh có luật rõ, có lời đồng dao đi kèm nên là đề tài lạ, dễ gây ấn tượng cho bài văn thuyết minh về luật chơi ở Ngữ văn 7: dụng cụ, cách chọn người đi trước, các bước chơi theo lời đồng dao, lỗi mất lượt, cách tính thắng thua. Có thể tham khảo cách trình bày luật chơi trong bài soạn bài Trò chơi cướp cờ.
Câu hỏi thường gặp
Rải ranh hay rải gianh mới đúng?
Cả hai cách viết đều xuất hiện: báo Pháp luật Việt Nam và bản trích cuốn Đồng dao và trò chơi trẻ em ghi “rải gianh”, còn nhiều trang hướng dẫn trò chơi ghi “rải ranh”. Chưa có tài liệu chuẩn nào phân định cách viết đúng.
Chơi rải ranh cần bao nhiêu sỏi?
Mỗi bạn thường chuẩn bị khoảng mười hòn và góp năm hòn vào phần chung cho mỗi lượt; có nhóm thỏa thuận nhiều hơn.
Rải ranh hợp với trẻ mấy tuổi?
Trẻ từ khoảng 6 tuổi, đã tung bắt được một vật nhỏ và hiểu không ngậm đồ vật trong miệng.
Rải ranh khác chơi chuyền thế nào?
Chơi chuyền dùng que và quả chuyền, còn rải ranh chỉ dùng sỏi; cả hai đều tung bắt theo lời đồng dao.
Lời kết
Rải ranh chỉ cần một nắm sỏi mà đủ cho cả nhóm bạn ngồi chơi say sưa, vừa rèn đôi tay khéo vừa thuộc thêm một bài đồng dao ngắn. Xem thêm các trò trong chuyên mục trò chơi dân gian như chơi chuyền, ô ăn quan hay nhảy dây.
Chơi thêm cùng đồng dao: Đồng dao Lộn cầu vồng · Đồng dao Xỉa cá mè · Đồng dao Gánh gánh gồng gồng