Đồng dao Tay đẹp là bài đồng dao mười lăm câu, mỗi câu ba chữ, kể ra những việc mà đôi bàn tay làm được: dệt vải, gieo rau, câu cá, chặt củi, đào sông, bắt voi, đánh hổ. Bài thường được dạy trong chủ đề “Bản thân” ở trường mầm non, đọc kèm động tác vỗ tay. Dưới đây là lời đầy đủ, giải nghĩa từng câu, ý nghĩa và cách chơi cùng bé.
Lời đồng dao Tay đẹp
Một tay đẹp
Hai tay đẹp
Ba tay đẹp
Tay dệt vải
Tay vãi rau
Tay buông câu
Tay chặt củi
Tay đắp núi
Tay đào sông
Tay cạo lông
Tay mổ lợn
Tay bắt vượn
Tay bắt voi
Tay bẻ roi
Tay đánh hổ.
Đồng dao dân gian, đối chiếu Thi Viện, tuyển của Đặng Thu Quỳnh (NXB Giáo dục, 2004) do VOH dẫn và các trường mầm non Thạch Bàn (Hà Nội), Quyết Tiến (Hải Phòng).
Bài viết theo thể ba chữ, nhịp nhanh và chắc như tiếng vỗ tay. Ba câu đầu đếm “một, hai, ba”, mười hai câu sau đều mở đầu bằng chữ “Tay” và ghép từng cặp vần: “rau – câu”, “củi – núi”, “sông – lông”, “lợn – vượn”, “voi – roi”.
Giải nghĩa từ khó trong bài
- Dệt vải: dùng khung cửi đan sợi thành tấm vải, công việc quen thuộc của phụ nữ làng quê xưa.
- Vãi rau: rải hạt giống rau đều xuống luống đất. “Vãi” là tung, rắc ra.
- Buông câu: thả lưỡi câu xuống nước để câu cá.
- Đắp núi, đào sông: những việc lớn lao, phóng đại sức mạnh của đôi tay khi nhiều người cùng làm, như đắp đê, đào kênh.
- Cạo lông, mổ lợn: các việc làm thịt lợn trong ngày giỗ, ngày Tết ở nông thôn.
- Vượn: loài linh trưởng sống trên cây, leo trèo rất nhanh, nên “bắt vượn” là việc cần khéo léo.
- Bẻ roi, đánh hổ: hai việc cuối nói về sức mạnh và lòng can đảm, như hình ảnh người dũng sĩ trong truyện cổ.
Cách đọc và chơi cùng bé
Trang trường Mầm non Gia Thượng (Hà Nội) giới thiệu trò chơi “Tay đẹp”: trẻ ngồi thành vòng tròn, cùng đọc bài, đầu bài vỗ tay khẽ, cuối bài vỗ thật to. Có thể tổ chức như sau:
- Ba câu đầu: giơ lần lượt một, hai, ba ngón tay rồi vỗ tay nhẹ, nhỏ tiếng.
- Từ câu “Tay dệt vải”, mỗi câu làm một động tác mô phỏng: đưa tay qua lại như dệt, rắc tay như gieo hạt, giật tay như kéo cần câu, chặt tay như bổ củi.
- Càng về cuối, động tác càng mạnh: dậm chân khi “đắp núi”, giơ tay cao khi “bắt voi”, vung tay khi “đánh hổ”.
- Kết bài, cả nhóm vỗ tay thật to. Lượt sau có thể đọc nhanh hơn, bạn nào làm sai động tác thì làm “người đếm” cho lượt kế.
Trò chơi giúp trẻ phối hợp lời nói với cử động tay, rèn sự chú ý và ghi nhớ thứ tự.
Ý nghĩa của bài đồng dao Tay đẹp
Đôi tay đẹp là đôi tay biết làm việc
Bài không khen bàn tay trắng hay ngón tay thon. Cái đẹp được đo bằng những việc đôi tay làm ra: tấm vải, luống rau, bó củi, con kênh. Đây là quan niệm thẩm mỹ rất thực tế của người lao động.
Từ việc nhỏ đến việc lớn
Danh sách đi từ việc nhẹ nhàng trong nhà đến việc của cả cộng đồng rồi đến những chiến công như bắt voi, đánh hổ. Trẻ hiểu rằng đôi tay nhỏ bé hôm nay có thể làm nên nhiều điều lớn lao mai sau.
Học đếm và học từ ngữ
Ba câu đầu giúp trẻ đếm số, các câu sau giới thiệu hàng loạt động từ chỉ công việc. Bài là một “từ điển nghề nghiệp” bỏ túi của trẻ mầm non.
Các dị bản của Tay đẹp
- Trang Mầm non Vành Khuyên chép “vắt rau” thay cho “vãi rau”: Tay dệt vải
Tay vắt rau
Tay buông câu - Một số trường chỉ dạy bảy câu đầu, dừng ở “Tay chặt củi”, cho trẻ nhỏ dễ thuộc.
- Bản trong tuyển truyện, thơ, câu đố mẫu giáo của Đặng Thu Quỳnh (NXB Giáo dục, 2004), theo VOH dẫn, trùng với bản đầy đủ ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Bài đồng dao Tay đẹp có bao nhiêu câu?
Bản đầy đủ có mười lăm câu ba chữ: ba câu đếm và mười hai câu kể việc của đôi tay.
“Vãi rau” nghĩa là gì?
Là rải đều hạt giống rau xuống luống đất. “Vãi” nghĩa là tung, rắc ra bằng tay.
Đồng dao Tay đẹp dạy trong chủ đề nào?
Ở trường mầm non, bài thường dạy trong chủ đề “Bản thân” khi trẻ tìm hiểu các bộ phận cơ thể và công dụng của đôi tay.
Lời kết
Đồng dao Tay đẹp nhắc trẻ rằng đôi tay đẹp nhất khi biết làm việc có ích. Bé có thể học thêm Hai bàn tay, Nu na nu nống, Chi chi chành chành và nhiều bài khác trong chuyên mục đồng dao.