Xàm là từ khẩu ngữ dùng để chê lời nói hay việc làm vớ vẩn, nhảm nhí, không đâu vào đâu, hoặc lặp đi lặp lại đến phát chán. “Nói xàm” là nói chuyện tào lao, sai sự thật hoặc lạc đề; “xàm xí” là cách nói nhấn mạnh hơn. Từ này dùng nhiều ở miền Nam rồi lan rộng trên mạng xã hội, tùy giọng điệu mà có thể là trêu đùa hoặc chê thật.
| Nghĩa ngắn | Vớ vẩn, nhảm nhí, không đâu vào đâu |
| Loại từ | Tính từ (khẩu ngữ); hay đi trong “nói xàm”, “xàm xí”, “đồ xàm” |
| Vùng dùng | Phổ biến trong lời nói miền Nam, nay quen thuộc trên mạng cả nước |
| Sắc thái | Chê, có thể nhẹ nhàng giữa bạn bè hoặc nặng nề nếu nói với người lạ, người lớn |
Xàm không phải từ lóng mới, chỉ là được dùng nhiều hơn
Nhiều người nghĩ xàm là tiếng lóng của giới trẻ, nhưng từ này đã có trong từ điển tiếng Việt từ lâu, được ghi là tính từ thuộc khẩu ngữ với hai nét nghĩa: nói lặp lại gây chán cho người nghe, và vớ vẩn, không đâu vào đâu. Mạng xã hội chỉ làm nó phổ biến thêm, nhất là trong các bình luận chê nội dung nhạt, thiếu ý.
Ngày nay nghĩa thứ hai lấn át hẳn. Khi ai đó bảo “xàm quá”, gần như chắc chắn họ muốn nói điều vừa nghe vô lí, tào lao, chứ không phải chuyện nói lặp. Gốc tích chữ xàm thì chưa có giải thích rõ ràng, từ điển chỉ ghi nghĩa mà không ghi nguồn gốc.
Một lưu ý nhỏ về chữ viết: đừng nhầm xàm với xẩm. Hát xẩm là lối hát dân gian của người hát rong miền Bắc, hoàn toàn không liên quan đến chuyện nói nhảm.
Câu nói có chữ xàm trong từng hoàn cảnh
- Bạn thân nhắn tin: “Thôi đừng nói xàm nữa, mai thi rồi, học đi.”
- Bình luận dưới video “mẹo học giỏi trong 3 ngày”: “Tiêu đề hứa hẹn quá trời, xem xong thấy xàm thật sự.”
- Nhóm bạn đùa nhau: “Ông này xàm xí mà duyên ghê, nghe hoài không chán.”
- Trong lớp, khi tranh luận: “Ý kiến của mình có thể chưa hay, nhưng đâu tới mức xàm.”
- Kể chuyện ở nhà: “Hôm qua tụi mình ngồi nói chuyện xàm tới khuya, cười muốn xỉu.”
Câu thứ ba và thứ năm cho thấy xàm không phải lúc nào cũng là chê nặng. Giữa những người thân thiết, “nói chuyện xàm” có khi chỉ là tán gẫu cho vui, không có mục đích gì. Nhưng nếu dùng với thầy cô, khách hàng hay người mới quen, từ này dễ thành thiếu tôn trọng.
Xàm, nhảm, tào lao, vô tri: chọn từ nào?
| Từ | Ý chính | Mức độ |
|---|---|---|
| Xàm | Vớ vẩn, nhảm, không đâu vào đâu | Khẩu ngữ, chê vừa phải |
| Nhảm (nhảm nhí) | Vô nghĩa, không có giá trị | Dùng được cả trong văn viết thường |
| Tào lao | Chuyện phiếm, không đâu vào đâu; “tào lao bí đao” là cách nói vui | Khẩu ngữ, thường nhẹ hơn xàm |
| Vô tri | Hành động ngớ ngẩn một cách buồn cười, hay dùng để trêu | Từ mạng, thiên về đùa |
Ranh giới giữa các từ khá mờ. Có thể nhớ: chê nội dung thì dùng xàm, nhảm; nói chuyện phiếm thì tào lao; trêu một hành động ngây ngô đáng yêu thì dùng chữ vô tri của dân mạng. Nếu ai đó nói liên tục không ngừng thì người trẻ còn có chữ khác là yap, chỉ kiểu nói luyên thuyên.
Gần nghĩa còn có lối ăn nói xà lơ, dùng cho kiểu nói năng lăng nhăng, thiếu nghiêm túc, và chữ này có gốc khá thú vị.
Viết bài, phát biểu thì thay chữ xàm bằng gì?
Xàm là khẩu ngữ, không hợp với bài văn, bài thuyết trình hay tin nhắn công việc. Tùy ý muốn nói, có thể đổi thành:
“Thông tin thiếu căn cứ” hoặc “không có cơ sở” khi muốn chê một nhận định sai. “Lan man, lạc đề” khi bài nói không bám vấn đề. “Thiếu nghiêm túc” khi chê thái độ. “Chuyện phiếm” khi chỉ là trò chuyện cho vui. Những cách nói này giữ được ý phê bình mà vẫn lịch sự. Các từ khẩu ngữ, từ mạng khác có trong bài tổng hợp tiếng lóng và cách dùng đúng chỗ.
Gõ “xàm là gì”, người ta thường hỏi thêm
Nói xàm là gì?
Là nói những điều vớ vẩn, không có căn cứ, lạc đề hoặc chẳng để làm gì. Giữa bạn bè, nói xàm đôi khi chỉ là tán gẫu cho vui; với người khác, bị chê “nói xàm” là bị đánh giá thiếu nghiêm túc.
Xàm xí là gì, có nặng hơn xàm không?
Xàm xí là cách láy lại cho mạnh hơn, thường để nhấn mạnh mức độ nhảm. Tuy vậy, nhiều người dùng “xàm xí” với giọng đùa, kiểu “xàm xí mà dễ thương”, nên phải nghe cả ngữ cảnh mới biết là chê hay trêu.
Xàm nghĩa là gì trong từ điển?
Từ điển ghi xàm là tính từ khẩu ngữ, nghĩa là nói lặp lại gây chán, hoặc vớ vẩn, không đâu vào đâu. Nghĩa thứ hai là nghĩa thông dụng hiện nay.
Bị nói “đồ xàm” có phải bị xúc phạm không?
Tùy người nói và giọng điệu. Bạn bè thân trêu nhau thì thường không sao; nhưng nói với người lạ, người lớn tuổi thì câu này mang tính coi thường, nên tránh.